Αποτυχημένη αποναζικοποίηση: αποκλειστικά ελληνική περίπτωση;

Αφορμή για τη σημερινή ανάρτηση είναι η εκτίμηση στο σχετικό ποστ του Zaphod πως "Σε όλες τις χώρες της Ευρώπης μετά τον ΒΠΠ διώχθηκαν και τιμωρήθηκαν (με παραλλαγές: από απλή διαπόμπευση έως μαζικές εκτελέσεις) οι συνεργάτες των Ναζί... Μονο εδώ (με εξαίρεση ορισμένες κραυγαλέες περιπτώσεις και ότι πρόλαβε να κάνει ο ΕΛΑΣ στα τελειώματα) επιβραβεύτηκαν και έγιναν κράτος". Ενώ δεν διαφωνώ πως στην Ελλάδα οι συνεργάτες των Ναζί στην συντριπτική τους πλειοψηφία αναβαπτίστηκαν σε "πατριώτες" εν όψει του εμφυλίου, έχω τις ενστάσεις μου κατά πόσον στην υπόλοιπη Ευρώπη εκδιώχθηκαν στον βαθμό που αφήνει να εννοηθεί ο Ζ. Σκέφτηκα λοιπόν να ρίξω μια ματιά στην par excellence περίπτωση αποναζικοποίησης και πόσο πετυχημένη υπήρξε, δηλαδή αυτήν της ίδιας της Γερμανίας.

Ένα λογικό σημείο να αρχίσει κανείς όταν ψαχουλεύει για πληροφορίες είναι η wikipedia, μα μια ματιά στην καταχώριση της για την αποναζικοποίηση φτάνει για να δικαιολογήσει αυτό που έχουμε κουραστεί να επαναλαμβάνουμε στους φοιτητές μας, πως δηλαδή η wikipedia δεν αποτελεί έγκυρη ακαδημαϊκή πηγή. Κι αυτό διότι πέρα από τα βασικά στοιχεία που δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο διαμάχης όπως οι διατάξεις της σχετικής νομοθεσίας κτλ, το σημείο της ερμηνείας και της αξιολόγησης της διαδικασίας μοιάζει αρκετά ύποπτο, γεγονός που παρατηρεί και ένας σχολιαστής που αμφισβητεί την αντικειμενικότητα του άρθρου στη σελίδα σχολίων. Δίνει λοιπόν την εντύπωση το άρθρο πως η διαδικασία της αποναζικοποίησης ήτανε μια τιμωρητική διαδικασία, σε πολλές περιπτώσεις  άδικη, που αποσκοπούσε συν τοις άλλοις στη δημιουργία συλλογικής ενοχής. Αναφέρει μάλιστα σε κάποιο σημείο αμερικανική βιβλιογραφία της εποχής που χαρακτήριζε την όλη διαδικασία ως "κυνήγι μαγισσών".

Αυτό που αγνοεί ο συντάκτης του άρθρου της wikipedia, και κακώς διότι ήταν υποχρεωμένος να κάνει ολοκληρωμένη έρευνα, είναι πως στα τέλη της δεκαετίας του 1940 στην αμερικανική βιβλιογραφία υπήρχαν δύο διαφορετικές κριτικές της διαδικασίας αποναζικοποίησης (αναφερόμαστε πάντα στην αμερικανική ζώνη κατοχής) . Η μια, αυτή που αναφέρεται στο άρθρο, είναι πως η διαδικασία ήταν ιδιαίτερα σκληρή και ανέκοπτε την ανάκαμψη της Γερμανίας. Η άλλη, που ο συντάκτης αγνοεί κι εγώ μόνο κατά τύχη πέτυχα διαβάζοντας για το διδακτορικό, ισχυρίζεται πως "η αποναζικοποίηση, που ξεκίνησε με έναν κρότο, πέθανε με έναν λυγμό (σσ. εδώ γίνεται αναφορά στο ποίημα "Hollow Men" του Έλιοτ), έχοντας ανοίξει τον δρόμο για ανανεωμένο έλεγχο της γερμανικής πολιτικής, κοινωνικής, οικονομικής και πολιτιστικής ζωής από δυνάμεις που μόνο εν μέρει και προσωρινά αποστερήθηκαν της επιρροής που έχαιραν  υπό το ναζιστικό καθεστώς". (569). Σημειώνω πως όλες οι παραπομπές και τα μεταφρασμένα αποσπάσματα προέρχονται από το άρθρο του John Herz "The fiasco of denazification in Germany", που δημοσιεύτηκε το 1948.

Η προσπάθεια αποναζικοποίησης στο αρχικό στάδιο βρισκόταν υπό την άμεση εποπτεία της Στρατιωτικής Κυβέρνησης (στο εξής ΣΚ) των ΗΠΑ στη Γερμανία. Πέρα από τη σύλληψη όσων θεωρήθηκαν οι πλέον επικίνδυνοι από τους Ναζί, συνοδεύτηκε από απομάκρυνση από τις θέσεις τους υπόλοιπων κατηγοριών με βασικό κριτήριο τις θέσεις που κατείχαν πριν την ήττα της Γερμανίας. Καθώς όμως η μηχανιστική αυτή προσέγγιση όντως δημιούργησε αδικίες, όπως την απομάκρυνση ανθρώπων που δεν είχαν ιδιαίτερη σχέση με τους Ναζί, γρήγορα εγκαταλείφθηκε. Ακολούθησαν διάφορα στάδια, από το 1946 εώς το 1948 οπότε και η διαδικασία ολοκληρώθηκε, των οποίων το βασικό χαρακτηριστικό ήτανε η ολοένα και ελαστικότερη αντιμετώπιση των υπόπτων. Ενδεικτικά μερικά παραδείγματα:
Στη δεύτερη φάση της διαδικασίας, η ΣΚ στην ουσία πέρασε την αρμοδιότητα της εκδίκασης των υποθέσεων των υπόπτων για συμμετοχή στο σύστημα των Ναζί, σε τοπικές επιτροπές και υπουργεία αποναζικοποίησης. Την κατάσταση που συχνά επικρατούσε σε αυτές τις επιτροπές την περιγράφει ο Herz ως ακολούθως:
"...οι δίκες συχνά χαρακτηρίζονταν από εκφοβισμό ή ακόμη και τρομοκρατία εκ μέρους των Ναζί και των συμπαθούντων. Τα μέλη των επιτροπών και οι κατήγοροι πιέζονταν είτε να αρνηθούν τη θέση είτε να δείξουν επιείκεια.  Μάρτυρες κατηγορίας είτε δε μπορούσαν να εντοπιστούν είτε αποκλείονταν ενώ υπήρχε υπερπληθώρα μαρτύρων υπεράσπισης... Οι κατήγοροι είχαν την προδιάθεση να στηρίζουν το κατηγορητήριο σε ό,τι ο κατηγορούμενος έγραφε στο ερωτηματολόγιό του και οι επιτροπές είχαν την προδιάθεση να αποδέχονται οποιεσδήποτε ελαφρυντικές συνθήκες επικαλούνταν οι κατηγορούμενοι και να υποβιβάζουν την πλειοψηφία των κατηγορουμένων για σοβαρότερα αδικήματα στην κατηγορία του "Follower", για την οποία προβλεπότανε η καταβολή προστίμου και όχι άλλες κυρώσεις" (σσ. η κατηγορία του "Follower" αποτελούσε την ελάχιστη δυνατή τιμωρία εάν εξαιρέσει κανείς την απαλλαγή. Σοβαρότερες κατηγορίες  όπως αυτή του "Major Offender", μεταφράζονταν σε καταναγκαστικά έργα, αποκλεισμό από εργασία στο δημόσιο κτλ). Το αποτέλεσμα ήτανε πως ως τον Νοέμβριο του 1946,  λιγότερο από το 20% αυτών που η ΣΚ στο πρώτο στάδιο είχε κατατάξει ως "μη απασχολήσιμους" να παραμείνουνε σε κατηγορίες με περιορισμούς στην απασχόληση ενώ οι υπόλοιποι είτε επανακατηγοριοποιήθηκαν ως "Followers" είτε απαλλάχθηκαν. Το αποτέλεσμα κρίθηκε από την ΣΚ τόσο αποκαρδιωτικό, που απείλησε να αναλάβει ξανά την αρμοδιότητα της αποναζικοποίησης, απειλή που δεν συγκίνησε ιδιαίτερα τους Γερμανούς οι οποίοι γνώριζαν πως με τις μειώσεις προσωπικού της, η ΣΚ δεν είχε τη δυνατότητα να την υλοποιήσει.
Στο επόμενο στάδιο, αμνηστεύτηκαν διάφορες κατηγορίες κατηγορουμένων, όπως οι γεννηθέντες μετά το 1919, οι ανάπηροι, οι έχοντες χαμηλά εισοδήματα και μικρή περιουσία. Το κριτήριο για την χορήγηση αμνηστίας στις δύο τελευταίες κατηγορίες ήτανε εάν κατά την κρίση του δημόσιου κατηγόρου "δεν συνέτρεχαν αρκετοί λόγοι ώστε να θεωρηθεί ο εξεταζόμενος ως ανήκων στην κατηγορία του Major Offender ή του Offender". Οι περιπτώσεις ωστόσο ήτανε τόσες πολλές που στην πράξη ο δημόσιος κατήγορος έκρινε πως "δεν συνέτρεχαν αρκετοί λόγοι υποψίας για το συγκεκριμένο πρόσωπο" εκτός από τις περιπτώσεις που ο ίδιος ο κατηγορούμενος αυτοενοχοποιούνταν από το ερωτηματολόγιο που συμπλήρωσε! Ακολούθησαν μερικά ακόμη στάδια τα οποία χαλάρωσαν ακόμη περισσότερο τις διαδικασίες ώσπου το 1948 το πρόγραμμα ολοκληρώθηκε. Τα στατιστικά του στοιχεία είναι τα ακόλουθα:
Από τα 12.753.000 άτομα που εξετάστηκαν με βάση τις διατάξεις περί αποναζικοποίησης, 9.073.000 (περίπου τα 3/4) βρέθηκαν μη κατηγορητέοι. Από τους υπόλοιπους, 2.373.000 αμνηστεύτηκαν χωρίς δίκη και 836.000 δικάστηκαν (περίπου το 1/3). Από αυτούς που δικάστηκαν, το 37 % απαλλάχτηκε. Το 50% κατηγοριοποιήθηκαν ως "Followers", το 10.7% ως "Lesser Offenders", το 2.1% ως "Offenders" και το 0.1% ως "Offenders". Καθώς όμως το άρθρο δημοσιεύτηκε πριν ολοκληρωθούν οι διαδικασίες, και συγκεκριμένα οι εφέσεις, εικάζεται πως μεγάλο μέρος των περιπτώσεων υποβιβάστηκαν περαιτέρω. Τα στοιχεία των εφέσεων μέχρι τη στιγμή της δημοσίευσης δείχνανε πως μόνο το 27% των περιπτώσεων παρέμειναν στην ίδια κατηγορία και μόνο 3% ανέβηκε σε υψηλότερη κατηγορία. Η πλειοψηφία συνεπώς των εφέσεων είχε σαν αποτέλεσμα οι κατηγορούμενοι να μετακινηθούν σε χαμηλότερη κατηγορία από την αρχική. Μιας και το άρθρο της wikipedia έκανε αναφορά στους ανθρώπους που εκδιώχθηκαν από τις δουλειές τους, ας δούμε πόσοι ήτανε τελικά αυτοί. Σύμφωνα με τα στοιχεία που ήδη παραθέσαμε περίπου 12 εκ. περιπτώσεις εξετάστηκαν. Από αυτούς που καταδικάστηκαν, οι 7768 καταδικάστηκαν σε στρατόπεδα εργασίας (1-5 χρόνια) και 18543 κρίθηκαν ακατάλληλοι να αναλάβουν δημόσια αξιώματα.
Κλείνοντας, επιτρέψτε μου να αναπαράγω μερικά από τα παραδείγματα -πολλές φορές αντιφατικών μεταξύ τους- ελαφρυντικών που προσκομίστηκαν στα δικαστήρια από την πλούσια συλλογή που συγκέντρωσε ο Herz: Ο κατηγορούμενος είχε γραφτεί στο NSDP όχι για ιδεαλιστικούς μα για εγωιστικούς λόγους, ο κατηγορούμενος είχε γραφτεί στο NSDP για ιδεολογικούς λόγους και εξακολουθεί να τους υποστηρίζει, ο κατηγορούμενος δεν δρούσε λόγω πεποιθήσεων μα λόγω αισθήματος εκδίκησης, κακή οικονομική κατάσταση κατηγορούμενου κτλ. Άφησα το χειρότερο για το τέλος: γνωστός Ναζί συγγραφέας απαλλάχτηκε λόγω της "στρατιωτικής, ανθρωπιστικής-πασιφιστικής συμπεριφοράς του" (!). Σημειώνουμε τέλος πως το συγκεκριμένο άρθρο αφορούσε μόνο την Αμερικάνικη ζώνη κατοχής. Δεδομένου όμως πως από τις δυτικές ζώνες ήτανε η μόνη στην οποία ακολουθήθηκε κάποια οργανωμένη προσπάθεια, τα αποτελέσματα αναμένονταν να είναι παρόμοια -αν όχι χειρότερα- στη Γαλλική και τη Βρετανική ζώνη.  Όσο για τη Σοβιετική ζώνη, εκείνοι ακολούθησαν μια κάπως διαφορετική προσέγγιση (που κατά πάσα πιθανότητα κατέληξε να βγάλει περισσότερους Ναζί απ' όσους υπήρχανε στον τομέα τους). Η αναφορά στη Σοβιετική ζώνη μας δίνει και το τελευταίο στοιχείο που χρειαζόμαστε. Οι συμμαχικές διοικήσεις, ετοιμάζονταν πια για την είσοδο στον Ψυχρό Πόλεμο και αυτό εν μέρει εξηγεί τον μειούμενο ενθουσιασμό με τον οποίον προχώρησαν την αποναζικοποίηση. Όπως το έθεσε ένας Γερμανός που αναφέρεται στην τελευταία σελίδα του άρθρου του Herz "σε τελική ανάλυση έχουμε εμπειρία στο να πολεμάμε τους Ρώσους" (εάν το επιχείρημα σας θυμίζει κάποια άλλη ευρωπαϊκή χώρα περίπου την ίδια εποχή, επισημαίνουμε πως κάθε ομοιότητα είναι καθαρά συμπτωματική).