Ετούτη την ανάρτηση είχα υποσχεθεί να την κάνω κοντά ένα χρόνο πριν στον Zaphod και στον τουκιθεμπλόμ (ο τελευταίος δυστυχώς άφησε το ιστολογείν, μα δεν τον ξεχνάμε). Τότε το θεματάκι μας ήτανε επίκαιρο μιας και συζητούσαμε για την κα Δραγώνα και το τζέρτζελο γύρω από το βιβλίο της. Υποθέτω πως το φαινόμενο του εθνικισμού θα μας απασχολεί για μερικές δεκαετίες ακόμα οπότε η ανάρτηση ετούτη δεν είναι και εντελώς στον βρόντο. Θα μοιραστώ λοιπόν μια από τις διαλέξεις που μας έκανε την τιμή να ανεβάσει το Yale και θα προσθέσω μερικά σχόλια. Αρχικά σχεδίαζα να κάνω την έρευνά μου και να γράψω κάτι σχετικό με την ιστορία του εθνικισμού, μα ελλείψει χρόνου κινδύνευε το πλάνο να πάει για υλοποίηση μαζί με τον δυτικό σιδηροδρομικό άξονα. Ελπίζω αυτή η διάλεξη να είναι κάπως διαφωτιστική, σχολιασμός μετά το βίντεο, σημείο στη διάλεξη στο οποίο ανταποκρίνεται το σχόλιο σε παρένθεση:
α). Τα δικά μας (1:50-6:40): Γίνεται αναφορά σε ένα βιβλίο που ερευνά την κατασκευή εθνικής συνείδησης στην ελληνική Μακεδονία και τις αντιδράσεις-απειλές εθνικιστικών κύκλων προκειμένου να μην κυκλοφορήσει. Δυστυχώς το βιβλίο δεν το είχα υπόψιν οπότε δεν μπορώ να σας πω περισσότερα σχετικά. Ενδιαφέρον το σχόλιο του λέκτορα για το "προσέχτε όταν ακούτε 'Μεγάλη Ελλάδα, ή Σερβία, ή Γερμανία'" επειδή περιγράφει το πρόβλημα που προκαλείται όταν περισσότεροι του ενός εθνικισμού διεκδικούνε την ίδια περιοχή.
β). Οι φαντασιακές κοινότητες (7:00-8:00): Εδώ γίνεται αναφορά στον Benedict Anderson, που έχει ορίσει το έθνος ως "φαντασιακή κοινότητα". Προσοχή, άλλο φαντασιακή κι άλλο φανταστική, η δεύτερη σημαίνει πως το αντικείμενο μελέτης υπάρχει μόνο στη φαντασία. Με το φαντασιακή, εννοούμε μια κοινότητα της οποίας τα μέλη δεν γνωρίζονται προσωπικά μεταξύ τους, ωστόσο θεωρούν πως ανήκουν στην ίδια κοινότητα.
γ). Η ιστορικότητα του εθνικισμού (8:00-10:25) Δυο βασικοί παράγοντες-προϋποθέσεις αναφέρονται για την ανάδειξη του εθνικισμού: κράτη και μεγάλης κλίμακας οικονομία. Το πρώτο νομίζω έχει ερευνηθεί από τον Breuilly και το δεύτερο από τον Gellner, με την έμφαση που αποδίδει στη βιομηχανική επανάσταση. Αναφέρεται όμως επίσης πως εθνική συνείδηση στις ελίτ έχεις τουλάχιστον από τα μέσα του 18ου αιώνα, καμιά πενηνταρία δηλαδή χρόνια πριν τη Γαλλική Επανάσταση. Χωρίς να τους έχω διαβάσει νομίζω πως οι Hobsbawm κι ο Kedourie είναι αυτοί που τονίζανε τον ρόλο των ελίτ στον εθνικισμό. Προσοχή: Ελίτ με εθνική συνείδηση πριν απο τη Γαλλική Επανάσταση έχουμε στην δυτική Ευρώπη, ο ομιλητής σωστά κάνει τη διάκριση με την ανατολική και κεντρική Ευρώπη που ο εθνικισμός φτάνει μόνο κατά τον 19ο αιώνα (ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν και τα παραδείγματα που δίνει).
δ). Εθνική κατασκευή (12:00-16:00) Σε αυτό το σημείο ο ομιλητής εξετάζει τη σχέση εθνικισμού και Γαλλικής Επανάστασης - κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και θεωρεί πως μάλλον υπερτονίζεται και δεν ισχύει επειδή ακραίες περιπτώσεις εθνικισμού (Ρωσία και Γερμανία) ήτανε μοναρχίες. Προσωπικά έχω τις ενστάσεις μου, αφενός μεν γιατί εξετάζει ακραίες περιπτώσεις κι αφετέρου γιατί τα ιδεώδη της Γαλλικής Επανάστασης επεκτάθηκαν σε όλη την Ευρώπη χωρίς να μπορούνε κάτι να κάνουνε γι αυτό οι μοναρχίες. Ακόμα κι αν όντως "κανείς δεν ήτανε πιο εθνικιστής από τον Γουλιέλμο τον Β" αυτό δεν σημαίνει πως οι πιο δημοκρατικές χώρες (λέγε με ΗΒ ή Γαλλία) ήτανε λιγότερο εθνικιστικές. Επίσης αγνοεί το γεγονός πως στις δημοκρατίες οι αξιωματούχοι είναι υπόλογοι στο 'έθνος' και μόνο αυτό και όχι στο πρόσωπο του μονάρχη όπως έχω εξηγήσει εδώ κι εδώ (στο σχόλιο Α).
ε). Η γλώσσα (16:00-24:00) Εδώ ο ομιλητής ασχολείται με τον ρόλο της γλώσσας στην κατασκευή των εθνών. Κάπου εδώ κάνει και μια αναφορά στη Γαλλική Επανάσταση και τον ρόλο της στην ομογενοποίηση των διάφορων διαλέκτων που μιλιόταν στην Γαλλία μέχρι τότε. Γενικά τα ιστορικά παραδείγματα (Γαλλία και Ιταλία) είναι πολύ χρήσιμα. Αυτό το κομματάκι είναι ουσιώδες γιατί με βάση τον ρόλο της γλώσσας εξηγούνται τα παραδείγματα που δίνονται ακολούθως.
στ) Η εποχή των εθνικισμών (24:00-44:00). Μεταξύ 1848 και 1914 τοποθετείται η 'έκρηξη' των εθνικισμών και της απαίτησης σύμπτωσης εθνότητας και συνόρων. Σημειωτέο πως μετά τον Α' ΠΠ τα 14 σημεία του Γουίλσον χρησιμοποιήθηκαν προκειμένου να προσδιοριστούν έτσι τα σύνορα (με γλωσσικά κριτήρια) εκεί που καταρρεύσανε οι πρώην πολυεθνικές αυτοκρατορίες και κατά γενική ομολογία έγινε της κολάσεως! Ενδιαφέροντα ιδιαίτερα είναι τα παραδείγματα των νέων εθνικισμών (όπως της Ουκρανίας, Λιθουανίας, Λευκορωσίας κτλ). Ο ομιλητής κοντά στο 37:00 επιστρέφει στο ζήτημα της γλώσσας κι εξετάζει τα παραδείγματα χωρών που έχουνε πάνω από μια γλώσσες (Βέλγιο, λίγο προβληματικό και Ελβετία, λιγότερο προβληματική). Το όλο κομμάτι είναι ενδιαφέρον επειδή δείχνει πόσα πράγματα μπορούνε να είναι κατασκευασμένα στις εθνικές ιστορίες.
ε) Η Αυστρουγγαρία (44:00-51:00). Εδώ εξετάζεται πως λειτουργούσε η Αυστρουγγαρία και εξισσοροπούσε τις εθνικές εντάσεις. Προσωπικά έχω πάλι τις ενστάσεις μου για το αν μπορούμε να δούμε την Αυστρουγγαρία νοσταλγικά σαν εναλλακτική στον εθνικισμό. Η Αυστρουγγαρία είχε βρει κακό μπελά ακριβώς λόγω του εθνικισμού και δεν ξέρω αν επιβίωνε για πόσο ακόμα θα κατάφερνε να εξισορροπεί τις εθνικές εντάσεις. Ο υποτιτλισμός έχει ένα λαθάκι παρόλο που ο ομιλητής το λέει σωστά: Η Αυστρουγγαρία δεν νικήθηκε από την Πρωσία το 1966 αλλά προφανώς το 1866. Ένα χαριτωμένο ιστορικό περιστατικό για την Αυστρουγγαρία και τον εθνικισμό είναι το εξής: όταν κατά την ιταλική ενοποίηση το αυστριακό ναυτικό νίκησε σε μια ναυμαχία το ιταλικό, τα πληρώματα της Α-Ο μιλούσαν κυρίως τη βενετική διάλεκτο (η Βενετία ανήκε ακόμα στην Αυστρουγγαρία τότε) και ο Γαριβάλδης (sic) το έφερε κάπως βαρέως που δεν είχε αφυπνιστεί επαρκώς το "εθνικό τους αίσθημα" ώστε να εξεγερθούνε.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
Τις απολογίες μου για το μακροσκελές της ανάρτησης, εαν βαριέστε να διαβάσετε τον σχολιασμό αλλά σας ενδιαφέρει το θέμα, αφιερώστε απλώς τα 50 λεπτά που θέλει το βίντεο, είναι μια αρκετά καλή εισαγωγή στα του εθνικισμού. Καλό βράδι.
α). Τα δικά μας (1:50-6:40): Γίνεται αναφορά σε ένα βιβλίο που ερευνά την κατασκευή εθνικής συνείδησης στην ελληνική Μακεδονία και τις αντιδράσεις-απειλές εθνικιστικών κύκλων προκειμένου να μην κυκλοφορήσει. Δυστυχώς το βιβλίο δεν το είχα υπόψιν οπότε δεν μπορώ να σας πω περισσότερα σχετικά. Ενδιαφέρον το σχόλιο του λέκτορα για το "προσέχτε όταν ακούτε 'Μεγάλη Ελλάδα, ή Σερβία, ή Γερμανία'" επειδή περιγράφει το πρόβλημα που προκαλείται όταν περισσότεροι του ενός εθνικισμού διεκδικούνε την ίδια περιοχή.
β). Οι φαντασιακές κοινότητες (7:00-8:00): Εδώ γίνεται αναφορά στον Benedict Anderson, που έχει ορίσει το έθνος ως "φαντασιακή κοινότητα". Προσοχή, άλλο φαντασιακή κι άλλο φανταστική, η δεύτερη σημαίνει πως το αντικείμενο μελέτης υπάρχει μόνο στη φαντασία. Με το φαντασιακή, εννοούμε μια κοινότητα της οποίας τα μέλη δεν γνωρίζονται προσωπικά μεταξύ τους, ωστόσο θεωρούν πως ανήκουν στην ίδια κοινότητα.
γ). Η ιστορικότητα του εθνικισμού (8:00-10:25) Δυο βασικοί παράγοντες-προϋποθέσεις αναφέρονται για την ανάδειξη του εθνικισμού: κράτη και μεγάλης κλίμακας οικονομία. Το πρώτο νομίζω έχει ερευνηθεί από τον Breuilly και το δεύτερο από τον Gellner, με την έμφαση που αποδίδει στη βιομηχανική επανάσταση. Αναφέρεται όμως επίσης πως εθνική συνείδηση στις ελίτ έχεις τουλάχιστον από τα μέσα του 18ου αιώνα, καμιά πενηνταρία δηλαδή χρόνια πριν τη Γαλλική Επανάσταση. Χωρίς να τους έχω διαβάσει νομίζω πως οι Hobsbawm κι ο Kedourie είναι αυτοί που τονίζανε τον ρόλο των ελίτ στον εθνικισμό. Προσοχή: Ελίτ με εθνική συνείδηση πριν απο τη Γαλλική Επανάσταση έχουμε στην δυτική Ευρώπη, ο ομιλητής σωστά κάνει τη διάκριση με την ανατολική και κεντρική Ευρώπη που ο εθνικισμός φτάνει μόνο κατά τον 19ο αιώνα (ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν και τα παραδείγματα που δίνει).
δ). Εθνική κατασκευή (12:00-16:00) Σε αυτό το σημείο ο ομιλητής εξετάζει τη σχέση εθνικισμού και Γαλλικής Επανάστασης - κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και θεωρεί πως μάλλον υπερτονίζεται και δεν ισχύει επειδή ακραίες περιπτώσεις εθνικισμού (Ρωσία και Γερμανία) ήτανε μοναρχίες. Προσωπικά έχω τις ενστάσεις μου, αφενός μεν γιατί εξετάζει ακραίες περιπτώσεις κι αφετέρου γιατί τα ιδεώδη της Γαλλικής Επανάστασης επεκτάθηκαν σε όλη την Ευρώπη χωρίς να μπορούνε κάτι να κάνουνε γι αυτό οι μοναρχίες. Ακόμα κι αν όντως "κανείς δεν ήτανε πιο εθνικιστής από τον Γουλιέλμο τον Β" αυτό δεν σημαίνει πως οι πιο δημοκρατικές χώρες (λέγε με ΗΒ ή Γαλλία) ήτανε λιγότερο εθνικιστικές. Επίσης αγνοεί το γεγονός πως στις δημοκρατίες οι αξιωματούχοι είναι υπόλογοι στο 'έθνος' και μόνο αυτό και όχι στο πρόσωπο του μονάρχη όπως έχω εξηγήσει εδώ κι εδώ (στο σχόλιο Α).
ε). Η γλώσσα (16:00-24:00) Εδώ ο ομιλητής ασχολείται με τον ρόλο της γλώσσας στην κατασκευή των εθνών. Κάπου εδώ κάνει και μια αναφορά στη Γαλλική Επανάσταση και τον ρόλο της στην ομογενοποίηση των διάφορων διαλέκτων που μιλιόταν στην Γαλλία μέχρι τότε. Γενικά τα ιστορικά παραδείγματα (Γαλλία και Ιταλία) είναι πολύ χρήσιμα. Αυτό το κομματάκι είναι ουσιώδες γιατί με βάση τον ρόλο της γλώσσας εξηγούνται τα παραδείγματα που δίνονται ακολούθως.
στ) Η εποχή των εθνικισμών (24:00-44:00). Μεταξύ 1848 και 1914 τοποθετείται η 'έκρηξη' των εθνικισμών και της απαίτησης σύμπτωσης εθνότητας και συνόρων. Σημειωτέο πως μετά τον Α' ΠΠ τα 14 σημεία του Γουίλσον χρησιμοποιήθηκαν προκειμένου να προσδιοριστούν έτσι τα σύνορα (με γλωσσικά κριτήρια) εκεί που καταρρεύσανε οι πρώην πολυεθνικές αυτοκρατορίες και κατά γενική ομολογία έγινε της κολάσεως! Ενδιαφέροντα ιδιαίτερα είναι τα παραδείγματα των νέων εθνικισμών (όπως της Ουκρανίας, Λιθουανίας, Λευκορωσίας κτλ). Ο ομιλητής κοντά στο 37:00 επιστρέφει στο ζήτημα της γλώσσας κι εξετάζει τα παραδείγματα χωρών που έχουνε πάνω από μια γλώσσες (Βέλγιο, λίγο προβληματικό και Ελβετία, λιγότερο προβληματική). Το όλο κομμάτι είναι ενδιαφέρον επειδή δείχνει πόσα πράγματα μπορούνε να είναι κατασκευασμένα στις εθνικές ιστορίες.
ε) Η Αυστρουγγαρία (44:00-51:00). Εδώ εξετάζεται πως λειτουργούσε η Αυστρουγγαρία και εξισσοροπούσε τις εθνικές εντάσεις. Προσωπικά έχω πάλι τις ενστάσεις μου για το αν μπορούμε να δούμε την Αυστρουγγαρία νοσταλγικά σαν εναλλακτική στον εθνικισμό. Η Αυστρουγγαρία είχε βρει κακό μπελά ακριβώς λόγω του εθνικισμού και δεν ξέρω αν επιβίωνε για πόσο ακόμα θα κατάφερνε να εξισορροπεί τις εθνικές εντάσεις. Ο υποτιτλισμός έχει ένα λαθάκι παρόλο που ο ομιλητής το λέει σωστά: Η Αυστρουγγαρία δεν νικήθηκε από την Πρωσία το 1966 αλλά προφανώς το 1866. Ένα χαριτωμένο ιστορικό περιστατικό για την Αυστρουγγαρία και τον εθνικισμό είναι το εξής: όταν κατά την ιταλική ενοποίηση το αυστριακό ναυτικό νίκησε σε μια ναυμαχία το ιταλικό, τα πληρώματα της Α-Ο μιλούσαν κυρίως τη βενετική διάλεκτο (η Βενετία ανήκε ακόμα στην Αυστρουγγαρία τότε) και ο Γαριβάλδης (sic) το έφερε κάπως βαρέως που δεν είχε αφυπνιστεί επαρκώς το "εθνικό τους αίσθημα" ώστε να εξεγερθούνε.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
Τις απολογίες μου για το μακροσκελές της ανάρτησης, εαν βαριέστε να διαβάσετε τον σχολιασμό αλλά σας ενδιαφέρει το θέμα, αφιερώστε απλώς τα 50 λεπτά που θέλει το βίντεο, είναι μια αρκετά καλή εισαγωγή στα του εθνικισμού. Καλό βράδι.
