Χαζολογώντας σήμερα έπεσα πάνω σε μια συζήτηση για αυτήν την περίπτωση. Δεν είναι ο σκοπός της παρούσας να συζητήσω το αν έκανε πατάτα το left.gr (σύντομη απάντηση, ναι έκανε και μπορούσε να ανακινήσει το ίδιο θέμα χωρίς υπερβολές και πιο τεκμηριωμένα). Το όνομα όμως του εν λόγω συμβούλου χτύπησε καμπανάκι. Σκάλισα λιγάκι λοιπόν δεξιά κι αριστερά και βρήκα το παρακάτω:
Υπάρχει κάτι το χαριτωμένο σε αυτή τη σύντομη ανάλυση του κ. Κωτούλα. Είναι κάτι κοινό μεταξύ όλων των εθνικιστικών αναλύσεων: ο εθνικισμός του άλλου εντοπίζεται και αποδομείται με σχετική ευκολία χωρίς φυσικά να εφαρμόζουμε το ίδο εργαλείο στον δικό μας εθνικισμό. Όσοι παρακολουθούν καιρό το ιστολόγιο θα θυμούνται κάτι παλιές αναρτήσεις περί ρεαλισμού και εθνικισμού. Δεν θα επαναλάβω τα ίδια σημεία αναλυτικά λόγω έλλειψης χρόνου μα θα παραπέμψω συνοπτικά σε παλιότερα σχόλια για το θέμα:
α) γιατί δε μπορείς να αποκαλείς τον τσαμπουκά σου 'ρεαλισμό' ακόμα κι αν τυχαίνει να είσαι δυνατότερος από τον άλλον έχω ασχοληθεί εδώ.
β) για το μακεδονικό και για το πόσο τα "εθνικά σου δίκαια" (πάντα οριζόμενα με όρους εθνικισμού)απασχολούν (ή πρέπει να απασχολούν) τον υπόλοιπο πλανήτη έχω μιλήσει εδώ.
Επειδή το πρώτο ποστ γράφτηκε πριν από 4 χρόνια περίπου θα ήθελα εδώ να συμπληρώσω μερικά πράγματα: ένα βασικό χαρακτηριστικό του ρεαλισμού είναι η σύνεση στην εξωτερική πολιτική. Γι αυτόν ακριβώς τον λόγο οι ρεαλιστές επιμένουν πως το να επιδιώκεις να ικανοποιήσεις τα εθνικά σου συμφέροντα είναι εντελώς διαφορετικό από το να ακολουθείς εθνικιστική πολιτική. Τα πρώτα μπορείς να τα υπολογίσεις και να προσπαθήσεις να τα καλύψεις έχοντας πλήρη συνείδηση πως συχνά βρίσκονται σε αντίθεση με τα εθνικά συμφέροντα των γύρω σου. Σε αυτήν την περίπτωση τα ιεραρχείς και προχωράς σε συμβιβασμούς όπου χρειαστεί. Γνωρίζεις λοιπόν που πρέπει να σταματήσεις. Μπορείς λοιπόν να καταλάβεις ότι ο απέναντί σου δεν πρόκειται ποτέ να εγκαταλείψει την εθνική του ταυτότητα για χάρη της δικής σου αντίληψης περι κυριότητας της ιστορίας διότι αυτό θα τον αναιρούσε ως ανεξάρτητο κράτος με δικαίωμα στον αυτοπροσδιορισμό. Σε αυτήν την περίπτωση αυτό που για σένα είναι ζήτημα κύρους και 'ορθής ανάγνωσης της ιστορίας' για τον άλλον είναι ζήτημα επιβίωσης και δεν μπορείς ρεαλιστικά να περιμένεις πως θα υποχωρήσει. Εάν φυσικά αγνοήσεις αυτό το δίδαγμα του ρεαλισμού και καπηλευτείς τη θεωρία προκειμένου να κουνάς το δάχτυλο σε κάποια πιο αδύναμη γειτονική χώρα ώστε να υποχωρήσει στη θέλησή σου, τουλάχιστον προσπάθησε να μην αρχίσεις τις κλάψες περί διεθνούς δικαίου όταν κάποια άλλη υποθετική γειτονική χώρα εκμεταλευτεί τα δικά σου χάλια και επικαλεστεί την δική σου αδυναμία προκειμένου να υποχωρήσεις στη θέλησή της.
Θα έκλεινα σχολιάζοντας πως η πρόσληψη του κ Κωτούλα ως συμβούλου για ζητήματα ιθαγένειας είναι λιγότερο επιζήμια από την πρόσληψή του ας πούμε σε κάποιο τμήμα υπεύθυνο για την χάραξη εξωτερικής πολιτικής. Αλλά αυτό θα αντικατόπτριζε απλώς τα στενά συμφέροντά μου ως σπουδαστή των διεθνών σχέσεων που δεν θέλει να διασύρεται το αντικείμενο μελέτης του και θα αγνοούσε την πραγματική ζημιά που μπορεί να υποστεί η ελληνική πολιτική ιθαγένειας. Well, you can't win them all I suppose.
Τη συγκεκριμένη ανάρτηση τη σκεφτόμουνα από όταν είδα το "1821" αλλά συνεχώς την ανέβαλλα κυρίως επειδή απαιτούσε να ανατρέξω σε πηγές και δεν προλάβαινα. Έλα όμως που το Jungle Report ανέβασε αυτά τα υπέροχα αποσπασματάκια του Ι.Θ. Κακριδή για την νεοελληνική παράδοση και τους αρχαίους Έλληνες. Τα αποσπάσματα κατά τη γνώμη μου είναι ενδεικτικά αυτού που έχουμε αναφέρει και σε άλλες αναρτήσεις ως "ιστορικά προσδιορισμένο χαρακτήρα της εθνικής συνείδησης". Εάν λοιπόν λάβουμε σαν βασικό στοιχείο της συνείδησης μιας κοινωνίας το πως αυτοπροσδιορίζονται τα μέλη της , τότε προφανώς η τρισχιλιετής συνέχεια του έθνους πάει περίπατο, ακριβώς επειδή η έννοια "ελληνικό έθνος" δεν είχε κανένα νόημα ή είχε διαφορετικό απ' αυτό που προτάσσει ο εθνικισμός για ανθρώπους που ζήσανε σε άλλες εποχές [1]. Η παρούσα θα κινηθεί στην ίδια λογική μα θα πάει μερικούς αιώνες παραπίσω, για την ακρίβεια στην Ήπειρο του 13ου-15ου αιώνα.
Η βυζαντινή περίοδος έχει κεντρική θέση στην ελληνική ιστοριογραφία επειδή προσφέρει την 'γέφυρα' που χρειάζεται προκειμένου να θεμελιωθεί η ιδέα της συνέχισης του ελληνισμού από την αρχαιότητα ως σήμερα. Εαν λοιπόν θεωρήσει κανείς πως στην Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία είχε ήδη αρχίσει να αποκρυσταλλώνεται μια ελληνική εθνική συνείδηση, τότε προσθέτεις και τα 400 χρόνια οθωμανικής "κατοχής" και το έθνος σου έχει διασωθεί με αμυχές για τρεις χιλιάδες χρόνια. Χωρίς να έχω διαβάσει εκτεταμένα Νίκο Σβορώνο, νομίζω πως υποστηρίζει την θέση πως ειδικά με την φραγκοκρατία στο Βυζαντινό χώρο έχουμε ανάπτυξη εθνικής συνείδησης. Μάλιστα με μια βόλτα στο google θα διαπιστώσετε πως αρκετά εθνικιστικά ιστολόγια επικαλούνται θριαμβευτικά τον "αριστερό Σβορώνο" σαν δικαίωση των απόψεών τους. Για μια καλή περιγραφή της ιστοριογραφίας του Σβορώνου δείτε εδώ.
Πάμε λοιπόν στην περίπτωσή μας, που θα εξετάσω με αντιπαραβολή σε ένα ντοκιμαντέρ του ΕΚΤ. Μιας και ο αναγνώστης δεν είναι υποχρεωμένος να ξέρει την σχετική ιστορία προτείνω να δείτε το ντοκιμαντέρ στο ψηφιακό αρχείο της ΕΡΤ εδώ. Την επιμέλεια των κειμένων έχει κατά μια ελαφρά ειρωνεία της τύχης ο Φάνης Κακριδής (αν δεν απατώμαι γιος του Ι.Θ. Κακριδή που αναφέραμε παραπάνω). Εξηγούμαι για την ελαφρά ειρωνεία. Αυτή δεν έχει να κάνει με τον ίδιο τον Φ. Κακριδή αλλά με το γεγονός πως το ντοκιμαντέρ είναι στον αντίποδα αυτών των σημείων που αναφέρει το Jungle Report. Το ντοκιμαντέρ εξετάζει λοιπόν την ιστορία του 'Δεσποτάτου' της Ηπείρου [2] σαν μέρος της παραδοσιακής ιστορικής αφήγησης που επίσης συναντάμε στα εγχειρίδια της ιστορίας. Ακολούθως θα σχολιάσουμε ορισμένα από τα σημεία της αφήγησης αυτής με βάση κυρίως τον Nicol του οποίου η μονογραφία αποτελεί μια από τις λίγες δουλειές στο θέμα [3].
Διάδοχα κράτη και βυζαντινή παλινόρθωση: Το ντοκιμαντέρ σωστά αναφέρει πως το Δεσποτάτο αποτέλεσε χώρο εγκατάστασης προσφύγων μετά την άλωση της Κων/πολης από τους Φράγκους το 1204. Επίσης σχεδόν σωστά αναφέρει πως στα χρόνια του Θεόδωρου "συναγωνιζόταν με την αυτοκρατορία της Νίκαιας για το ποιός θα ξαναπάρει την Πόλη από τους Φράγκους". Είναι αλήθεια πως οι ηγεμόνες της Ηπείρου αποσκοπούσαν στην παλινόρθωση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας αλλά το καίριο σημείο είναι πως η παλινόρθωση αυτή τους ενδιέφερε μόνο εφόσον γινόταν από τους ίδιους. Η επιγραφή ΜΑΔΚ (Μιχαήλ Άγγελος Δούκας Κομνηνός) που σώζεται ακόμα στο κάστρο της Άρτας σηματοδοτεί την προσπάθεια του Μιχαήλ ΙΙ της Ηπείρου να οικειοποιηθεί όλα τα ονόματα των βασιλικών οικογενειών του Βυζαντίου και να προβληθεί ως νόμιμος διεκδικητής του θρόνου. Η μονή της Βλαχέρνας στην Άρτα (όπου και οι τάφοι των Κομνηνοδουκάδων) επίσης δεν ονομάστηκε τυχαία, αλλά για να θυμίζει την ομώνυμη μονή στην Κωνσταντινούπολη. Επανέρχομαι λοιπόν στο "σχεδόν σωστά" που είπα παραπάνω. Το ντοκιμαντέρ παρουσιάζει τον αγώνα δρόμου του Δεσποτάτου και της Νίκαιας σχεδόν σαν μια ευγενή άμιλλα φιλικών κρατών που τα ένωνε ένας κοινός σκοπός. Εάν ίσχυε αυτό, μόλις ένας εκ των δύο καταλάμβανε την Κων/πολή ο άλλος θα έπρεπε να τρέξει να τον συγχαρεί και να προσχωρήσει στην παλινορθωμένη αυτοκρατορία. Κάτι τέτοιο όχι μόνο δεν συνέβη ποτέ μα στην πραγματικότητα τα δύο κράτη ήτανε σφοδρότατα ανταγωνιστικά μεταξύ τους όπως θα δούμε παρακάτω.
Έλληνες vs Φράγκοι: Σύμφωνα με το ντοκιμαντέρ "το Δεσποτάτο γίνεται αμέσως κέντρο ελληνικής αντίστασης στους Φράγκους". Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της αντίστασης ήτανε η μάχη της Πελαγονίας το 1259. Το ενδιαφέρον με την μάχη αυτή είναι ότι από τη μια πλευρά βρίσκονταν ο ηγεμόνας της Ηπείρου Μιχαήλ ΙΙ, ο γαμπρός του, Manfred της Σικελίας (Φράγκος) και ο πρίγκηπας της Αχαϊας William of Villehardouin (κι άλλος Φράγκος!) και απέναντί τους ο στρατός της Νίκαιας, ο οποίος νίκησε στη μάχη και ανακατέλαβε και την Κωνσταντινούπολη δυο χρόνια μετά. Μόλις το 1261, βυζαντινές -πια- φρουρές εγκαθίστανται στην Άρτα και τα Γιάννενα, ο Μιχαήλ δέχεται βοήθεια από τον (Φράγκο) γαμπρό του και ανακτά τις πόλεις. Μια σημαντική παράμετρος αναφέρεται εδώ από τον Nicol σύμφωνα με τον οποίον "οι κάτοικοι [των δυο πόλεων] καλωσόρισαν την επιστροφή του Δεσπότη τους. Είχαν κάνει απολύτως ξεκάθαρο πως προτιμούσαν να κυβερνιούνται από τους δικούς τους ηγεμόνες παρά να μετατραπούν σε επαρχιώτες της παλινορθωμένης αυτοκρατορίας". (σ. 8). Μέχρι να πεθάνει, 6 χρόνια αργότερα, ο Μιχαήλ ΙΙ είχε προλάβει να ξαναβρεθεί σε εμπόλεμη κατάσταση με το Βυζάντιο άλλες δύο φορές! Ο διάδοχός του Νικηφόρος, παρότι παντρεμένος με την ανιψιά του βυζαντινού αυτοκράτορα, δεν είχε κανένα πρόβλημα να καταδικάζει την προσέγγιση του Βυζαντίου με την Ρωμαιοκαθολική εκκλησία στηριζόμενος ο ίδιος σε ένα πλέγμα συμμαχιών τόσο με το πριγκιπάτο της Αχαΐας (Φράγκοι) όσο και με τον Charles d' Anjou της Νάπολης και Σικελίας (επίσης Φράγκος). Από τα δύο αυτά ενδεικτικά παραδείγματα φαίνεται πως το Δεσποτάτο μπορεί να ήτανε μεν βυζαντινό όσον αφορά τον πολιτισμό, μα σε καμία περίπτωση εστία αντίστασης στους Φράγκους. Η πραγματικότητα είναι πως όπως κάθε φεουδαρχικό κράτος βρέθηκε και στα δύο στρατόπεδα κατά καιρούς, ανάλογα με τους υπολογισμούς των ηγεμόνων του για το ποια επιλογή θα εξυπηρετούσε καλύτερα την συνέχιση της ανεξαρτησίας τους.
Επειδή βλέπω πως η ανάρτηση βγαίνει μεγαλύτερη απ' ό,τι περίμενα κι επειδή κοντεύει χάραμα αποφάσισα να τη σπάσω σε δύο μέρη. Η συνέχεια λοιπόν σχετικά με την 'εθνική συνείδηση' του Δεσποτάτου στην επόμενη.
---------------------------------------------------------------------
[1] Η προσέγγιση αυτή βέβαια δεν μπορεί να κάμψει τις ενστάσεις όσων αντιλαμβάνονται τα έθνη ως μια εξωιστορική πραγματικότητα ανεξαρτήτως συνείδησης των μελών τους.
[2] Το "Δεσποτάτο" είναι εντός εισαγωγικών γιατί όπως και στην περίπτωση της "Βυζαντινής Αυτοκρατορίας" ο όρος καθιερώθηκε μεταγενέστερα. Παρότι ορισμένοι από τους ηγεμόνες χρησιμοποίησαν τον τίτλο δεν ήταν ούτε κληρονομικός ούτε -απ' όσο γνωρίζω- αναφέρεται πουθενά στις ιστορικές πηγές ο όρος "δεσποτάτο". Ο Οστρογκόρσκι χρησιμοποιεί τον όρο "κράτος της Ηπείρου".
[3] Πρόκειται για το: D. Nicol, The Despotate of Epiros 1267-1479: A contribution to the history of Greece in the middle ages (Cambridge University Press: 1984). Το βιβλίο είχε παλιότερα μεταφραστεί στα ελληνικά μα είναι πλέον πολύ δυσεύρετο. Εξίσου σπάνιο είναι κι ένα σχετικό βιβλίο του Γ. Ζιάγκου του 1973 από το οποίο δυστυχώς δεν μπορώ να αντλήσω επειδή δεν το έχω εδώ.
Ετούτη την ανάρτηση είχα υποσχεθεί να την κάνω κοντά ένα χρόνο πριν στον Zaphod και στον τουκιθεμπλόμ (ο τελευταίος δυστυχώς άφησε το ιστολογείν, μα δεν τον ξεχνάμε). Τότε το θεματάκι μας ήτανε επίκαιρο μιας και συζητούσαμε για την κα Δραγώνα και το τζέρτζελο γύρω από το βιβλίο της. Υποθέτω πως το φαινόμενο του εθνικισμού θα μας απασχολεί για μερικές δεκαετίες ακόμα οπότε η ανάρτηση ετούτη δεν είναι και εντελώς στον βρόντο. Θα μοιραστώ λοιπόν μια από τις διαλέξεις που μας έκανε την τιμή να ανεβάσει το Yale και θα προσθέσω μερικά σχόλια. Αρχικά σχεδίαζα να κάνω την έρευνά μου και να γράψω κάτι σχετικό με την ιστορία του εθνικισμού, μα ελλείψει χρόνου κινδύνευε το πλάνο να πάει για υλοποίηση μαζί με τον δυτικό σιδηροδρομικό άξονα. Ελπίζω αυτή η διάλεξη να είναι κάπως διαφωτιστική, σχολιασμός μετά το βίντεο, σημείο στη διάλεξη στο οποίο ανταποκρίνεται το σχόλιο σε παρένθεση:
α). Τα δικά μας (1:50-6:40): Γίνεται αναφορά σε ένα βιβλίο που ερευνά την κατασκευή εθνικής συνείδησης στην ελληνική Μακεδονία και τις αντιδράσεις-απειλές εθνικιστικών κύκλων προκειμένου να μην κυκλοφορήσει. Δυστυχώς το βιβλίο δεν το είχα υπόψιν οπότε δεν μπορώ να σας πω περισσότερα σχετικά. Ενδιαφέρον το σχόλιο του λέκτορα για το "προσέχτε όταν ακούτε 'Μεγάλη Ελλάδα, ή Σερβία, ή Γερμανία'" επειδή περιγράφει το πρόβλημα που προκαλείται όταν περισσότεροι του ενός εθνικισμού διεκδικούνε την ίδια περιοχή. β). Οι φαντασιακές κοινότητες (7:00-8:00): Εδώ γίνεται αναφορά στον Benedict Anderson, που έχει ορίσει το έθνος ως "φαντασιακή κοινότητα". Προσοχή, άλλο φαντασιακή κι άλλο φανταστική, η δεύτερη σημαίνει πως το αντικείμενο μελέτης υπάρχει μόνο στη φαντασία. Με το φαντασιακή, εννοούμε μια κοινότητα της οποίας τα μέλη δεν γνωρίζονται προσωπικά μεταξύ τους, ωστόσο θεωρούν πως ανήκουν στην ίδια κοινότητα. γ). Η ιστορικότητα του εθνικισμού (8:00-10:25) Δυο βασικοί παράγοντες-προϋποθέσεις αναφέρονται για την ανάδειξη του εθνικισμού: κράτη και μεγάλης κλίμακας οικονομία. Το πρώτο νομίζω έχει ερευνηθεί από τον Breuilly και το δεύτερο από τον Gellner, με την έμφαση που αποδίδει στη βιομηχανική επανάσταση. Αναφέρεται όμως επίσης πως εθνική συνείδηση στις ελίτ έχεις τουλάχιστον από τα μέσα του 18ου αιώνα, καμιά πενηνταρία δηλαδή χρόνια πριν τη Γαλλική Επανάσταση. Χωρίς να τους έχω διαβάσει νομίζω πως οι Hobsbawm κι ο Kedourie είναι αυτοί που τονίζανε τον ρόλο των ελίτ στον εθνικισμό. Προσοχή: Ελίτ με εθνική συνείδηση πριν απο τη Γαλλική Επανάσταση έχουμε στην δυτική Ευρώπη, ο ομιλητής σωστά κάνει τη διάκριση με την ανατολική και κεντρική Ευρώπη που ο εθνικισμός φτάνει μόνο κατά τον 19ο αιώνα (ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν και τα παραδείγματα που δίνει). δ). Εθνική κατασκευή (12:00-16:00) Σε αυτό το σημείο ο ομιλητής εξετάζει τη σχέση εθνικισμού και Γαλλικής Επανάστασης - κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και θεωρεί πως μάλλον υπερτονίζεται και δεν ισχύει επειδή ακραίες περιπτώσεις εθνικισμού (Ρωσία και Γερμανία) ήτανε μοναρχίες. Προσωπικά έχω τις ενστάσεις μου, αφενός μεν γιατί εξετάζει ακραίες περιπτώσεις κι αφετέρου γιατί τα ιδεώδη της Γαλλικής Επανάστασης επεκτάθηκαν σε όλη την Ευρώπη χωρίς να μπορούνε κάτι να κάνουνε γι αυτό οι μοναρχίες. Ακόμα κι αν όντως "κανείς δεν ήτανε πιο εθνικιστής από τον Γουλιέλμο τον Β" αυτό δεν σημαίνει πως οι πιο δημοκρατικές χώρες (λέγε με ΗΒ ή Γαλλία) ήτανε λιγότερο εθνικιστικές. Επίσης αγνοεί το γεγονός πως στις δημοκρατίες οι αξιωματούχοι είναι υπόλογοι στο 'έθνος' και μόνο αυτό και όχι στο πρόσωπο του μονάρχη όπως έχω εξηγήσει εδώ κι εδώ (στο σχόλιο Α). ε). Η γλώσσα (16:00-24:00) Εδώ ο ομιλητής ασχολείται με τον ρόλο της γλώσσας στην κατασκευή των εθνών. Κάπου εδώ κάνει και μια αναφορά στη Γαλλική Επανάσταση και τον ρόλο της στην ομογενοποίηση των διάφορων διαλέκτων που μιλιόταν στην Γαλλία μέχρι τότε. Γενικά τα ιστορικά παραδείγματα (Γαλλία και Ιταλία) είναι πολύ χρήσιμα. Αυτό το κομματάκι είναι ουσιώδες γιατί με βάση τον ρόλο της γλώσσας εξηγούνται τα παραδείγματα που δίνονται ακολούθως. στ) Η εποχή των εθνικισμών (24:00-44:00). Μεταξύ 1848 και 1914 τοποθετείται η 'έκρηξη' των εθνικισμών και της απαίτησης σύμπτωσης εθνότητας και συνόρων. Σημειωτέο πως μετά τον Α' ΠΠ τα 14 σημεία του Γουίλσον χρησιμοποιήθηκαν προκειμένου να προσδιοριστούν έτσι τα σύνορα (με γλωσσικά κριτήρια) εκεί που καταρρεύσανε οι πρώην πολυεθνικές αυτοκρατορίες και κατά γενική ομολογία έγινε της κολάσεως! Ενδιαφέροντα ιδιαίτερα είναι τα παραδείγματα των νέων εθνικισμών (όπως της Ουκρανίας, Λιθουανίας, Λευκορωσίας κτλ). Ο ομιλητής κοντά στο 37:00 επιστρέφει στο ζήτημα της γλώσσας κι εξετάζει τα παραδείγματα χωρών που έχουνε πάνω από μια γλώσσες (Βέλγιο, λίγο προβληματικό και Ελβετία, λιγότερο προβληματική). Το όλο κομμάτι είναι ενδιαφέρον επειδή δείχνει πόσα πράγματα μπορούνε να είναι κατασκευασμένα στις εθνικές ιστορίες. ε) Η Αυστρουγγαρία (44:00-51:00). Εδώ εξετάζεται πως λειτουργούσε η Αυστρουγγαρία και εξισσοροπούσε τις εθνικές εντάσεις. Προσωπικά έχω πάλι τις ενστάσεις μου για το αν μπορούμε να δούμε την Αυστρουγγαρία νοσταλγικά σαν εναλλακτική στον εθνικισμό. Η Αυστρουγγαρία είχε βρει κακό μπελά ακριβώς λόγω του εθνικισμού και δεν ξέρω αν επιβίωνε για πόσο ακόμα θα κατάφερνε να εξισορροπεί τις εθνικές εντάσεις. Ο υποτιτλισμός έχει ένα λαθάκι παρόλο που ο ομιλητής το λέει σωστά: Η Αυστρουγγαρία δεν νικήθηκε από την Πρωσία το 1966 αλλά προφανώς το 1866. Ένα χαριτωμένο ιστορικό περιστατικό για την Αυστρουγγαρία και τον εθνικισμό είναι το εξής: όταν κατά την ιταλική ενοποίηση το αυστριακό ναυτικό νίκησε σε μια ναυμαχία το ιταλικό, τα πληρώματα της Α-Ο μιλούσαν κυρίως τη βενετική διάλεκτο (η Βενετία ανήκε ακόμα στην Αυστρουγγαρία τότε) και ο Γαριβάλδης (sic) το έφερε κάπως βαρέως που δεν είχε αφυπνιστεί επαρκώς το "εθνικό τους αίσθημα" ώστε να εξεγερθούνε.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
Τις απολογίες μου για το μακροσκελές της ανάρτησης, εαν βαριέστε να διαβάσετε τον σχολιασμό αλλά σας ενδιαφέρει το θέμα, αφιερώστε απλώς τα 50 λεπτά που θέλει το βίντεο, είναι μια αρκετά καλή εισαγωγή στα του εθνικισμού. Καλό βράδι.
To save your world you asked this man to die:
Would this man, could he see you now, ask why?
W.H. Auden
Πέρυσι τέτοια εποχή είχα κάνει μια ανάρτηση για τις παπαρούνες τις Φλάνδρας και το σχετικό τραγουδάκι που θυμάται ο αγγλωσαξωνικός κόσμος κάθε χρόνο σαν σήμερα. Για την ιστορία επαναλαμβάνουμε πως σαν σήμερα το 1918 έληξε ο Μεγάλος Πόλεμος. Όσο κι αν μπαίνω στον πειρασμό όμως δεν θα ξανασχοληθώ μ' αυτόν άμεσα, το επετειακό μου θέμα έχει να κάνει με τις παπαρούνες, όχι της Φλάνδρας ασφαλώς μα εκείνες τις χάρτινες που φοράνε εδώ αυτές τις μέρες στο πέτο τους για να τιμήσουνε τη μνήμη των πεσόντων (οι οποίες βέβαια πάλι σε εκείνες της Φλάνδρας παραπέμπουνε). Λοιπόν το συγκλονιστικό της υπόθεσης είναι το τι σκοτωμός γίνεται γι αυτές τις παπαρούνες!
Χάζευα λοιπόν ανέμελος στο BBC και πέφτω πάνω στην είδηση της χρονιάς, μην πω του αιώνα: Ο παρουσιαστής των ειδήσεων του Channel 4 Jon Snow, έκανε το έγκλημα να μην φορέσει την παπαρούνα του στο πέτο τουλάχιστον μια εβδομάδα πριν από την επέτειο και... γαία πυρί μιχθήτω! Στην αρχή κάποιος αναγνώστης του την έπεσε στο ιστολόγιό του και κατόπιν αυτού ποιός είδε την Daily Mail και δεν την φοβήθηκε! Η ιστορία βέβαια δεν είναι καινούργια -απλώς άργησα εγώ να την πάρω γραμμή λόγω πολιτισμικού lag- και ξεκινάει από ένα άρθρο του Snow για τον "φασισμό της παπαρούνας" το 2006. Μπορεί η Guardian πολύ χαριτωμένα να παρατήρησε πως καταλαβαίνουμε τις εποχές που περνάνε από την καθιερωμένη κλάψα της Mail, μα φαίνεται πως η μανία της παπαρούνας έχει πάρει τραγικές διαστάσεις. Έτσι βομβαρδιζόμαστε με ειδήσεις για εργαζομένους που δεν τους αφήσανε να φορέσουνε την παπαρούνα τους ή για ομάδες που θα την φορέσουνε κατόπιν αντιφατικών πανό φιλάθλων τους. Το κερασάκι της τούρτας σας το άφησα για το τέλος, η Κίνα διαμαρτυρήθηκε για τις παπαρούνες που φορούσε μια βρετανική αντιπροσωπία επειδή της θυμίσανε τους πολέμους του οπίου! Δεν θα ήξερα αν έπρεπε να γελάσω ή να κλάψω. Θυμήθηκα όμως εκείνον τον ήρωα -του Μπρεχτ νομίζω- που είχε βρει κακό μπελά επειδή την μέρα που όλοι έπρεπε να είναι χαρούμενοι στη χώρα εκείνος ήτανε σκυθρωπός και αποφάσισα να κλάψω!
Κλείνοντας σας έχω και μια σχετική φωτογραφία, μια παπαρούνα από τις λεγάμενες που βρήκα σήμερα δίπλα στη στάση του λεωφορείου και της ψυθίρισα (αφού κοίταξα δεξιά κι αριστερά) πως sic transit gloria mundi. Όσο για την απορία του επιταφίου με την οποία άνοιξα την ανάρτηση, την απάντηση θα μπορούσε να την έχει δώσει ο ίδιος ο Snow που είπε πως οι νεκροί του Πρώτου Πολέμου "πέθαναν για το δικαίωμά του να μην φοράει παπαρούνα στο πέτο". Και πάλι δεν νιώθω και τόσο βέβαιος πως κάποιος θα ένιωθε ικανοποιημένος που πέθανε για να τσακώνονται για το πως θα τον θυμούνται αντί να ασχοληθούνε με τα εκατοντάδες πιο σημαντικά ζητήματα που τρέχουνε στη Βρετανία αυτή τη στιγμή.
Those days are past now And in the past they must remain But we can still rise now And be the nation again That stood against him Proud Edward's Army And sent him homeward, Tae think again.
Σε κάποια παλιότερη ανάρτηση με είχε ρωτήσει η Ιωάννα για το ζήτημα της ανεξαρτησίας της Σκωτίας και είχα υποσχεθεί να αφιερώσω ξεχωριστή ανάρτηση στο θέμα. Εδώ είμαστε λοιπόν. Σκέφτηκα αρκετά για το πως πρέπει να προσεγγίσω το παράδοξο που είναι ο Σκώτικος εθνικισμός και τελικά αποφάσισα να το κάνω μετά μουσικής. Ας τα πάρω όμως από την αρχή.
Γιατί όμως "παράδοξο"; Άλλωστε η εποχή του εθνικισμού δεν έχει πεθάνει ακόμα και το ξέρουμε. Ο εθνικισμός όμως της Σκωτίας ανήκει στην ομάδα εκείνων των εθνικισμών που αναπτύχθηκαν κάπως βεβιασμένα και καθυστερημένα μέσα σε κράτη που ήδη είχανε περάσει την διαδικασία ομογενοποίησης του κράτους και δεδομένης της ανάπτυξής τους νομίζανε πως είχανε πια κοιμίσει τα φαντάσματα του παρελθόντος. Ένα άλλο παράδειγμα θα μπορούσαν να είναι οι Καταλανοί της Ισπανίας ή οι Φλαμανδοί του Βελγίου. Τυπικά δεν είναι δύσκολο να φτιάξεις ένα έθνος, σου χρειάζεται μια εγγράματη υψηλή κουλτούρα, μια βιομηχανική κοινωνία (ή μια που να την έχει πιάσει ο απόηχος της εκβιομηχάνισης) και αυτά που ο Γκέλνερ αποκαλεί "πολιτιστικά κουρέλια" δηλαδή το υλικό του παρελθόντος που θα οικειοποιηθείς και θα ερμηνεύσεις αναχρονιστικά με όρους 'εθνικούς'. Ζήτημα-κλειδί όμως παραμένει το βέλτιστο μέγεθος των εθνικών μονάδων ή μάλλον το ελάχιστο μέγεθος. Ειδάλλως η βιομηχανική κοινωνία θα μπορούσε να συνεχίσει με την πολιτική οργάνωση των φεουδαρχικών χρόνων και του συνεπαγόμενου πολιτιστικού κατακερματισμού. Πάμε λοιπόν στο πρώτο ζήτημα: θα μπορούσε η Σκωτία να καλύπτει αυτές τις ελάχιστες προϋποθέσεις;
Η απάντηση είναι καταφατική. Μια ματιά στη γειτονιά μας δείχνει πως έχουνε προκύψει πολύ πιο απίθανα εθνικά κράτη από την Σκωτία των 5 εκατομμυρίων και της σχετικά εύρωστης οικονομίας. Που βρίσκεται λοιπόν το παράδοξο; Στο ότι η Σκωτία βρέθηκε στην περίοδο της κατασκευής των δυτικοευρωπαϊκών εθνών να βρίσκεται ενσωματωμένη στο κράτος απ' όπου ξεκίνησε η βιομηχανική επανάσταση. Η ένωση των στεμμάτων τον ύστερο 17ο αιώνα και τον κοινοβουλίων λίγες δεκαετίες αργότερα, έναν αιώνα πριν την Γαλλική επανάσταση έφερε τη Σκωτία αγκαλιά με την Αγγλία έναν αιώνα πριν τα ιδεώδη του εθνικισμού εξαπλωθούνε στην Ευρώπη. Η συγκρότηση της "Βρετανικής" ταυτότητας ως σύνθετης ταυτότητας αποτελούμενης (και) από τις επιμέρους ταυτότητες των μερών γινότανε ακριβώς με την ίδια διαδικασία και την ίδια εποχή που η Γαλλία του Λουδοβίκου γινότανε η Γαλλία των Γάλλων. Μικρή χαριτωμένη σχετική λεπτομέρεια: Το κιλτ έγινε μέηνστρημ στην εκδήλωση της σκωτικής ταυτότητας όταν ο Γ. Σκοτ οργάνωσε το 1822 την επίσκεψη του Γεωργίου του Δ' στο Εδιμβούργο και ο βασιλιάς φόρεσε κιλτ για την περίσταση. Η Σκωτία λοιπόν είναι μέρος της πολυσύνθετης βρετανικής ταυτότητας όσο και η Αγγλία και αυτό δεν φαίνεται μόνο απο το Union Jack που ενσωματώνει και τις δύο σημαίες μα και από την ίδια την βασιλική οικογένεια που προσωποποιεί την ενότητα του έθνους και ντύνεται πολύ διαφορετικά όταν βρίσκεται στο Balmoral απ' ότι όταν είναι στο Λονδίνο.
Μπορείς όμως να αποκοιμήσεις το φάντασμα; Μάλλον όχι ή τουλάχιστον όχι εντελώς. Κι έτσι φτάνουμε στη δεκαετία του 1970 και τους αρχικά περιθωριακούς Σκώτους εθνικιστές και το σύνθημά τους "it's Scotland's oil" για τα κοιτάσματα της Βορείου Θάλασσας. Το 1995 η Σκωτία απέκτησε λόγω αποκέντρωσης το δικό της κοινοβούλιο στο οποίο σήμερα κυβέρνηση μειοψηφίας ασκεί το εθνικιστικό κόμμα SNP που έχει υποσχεθεί και σχετικό δημοψήφισμα για ανεξαρτησία. Μπορεί όμως η Σκωτία να γίνει ανεξάρητη; Πέρα από τα τυπικά σχετικά με το στέμμα και τη διεθνή προσωπικότητα κτλ εαν ο πληθυσμός ήθελε καθολικά κάτι τέτοιο πιστεύω πως θα μπορούσαν. Το ζήτημα είναι πως ο πληθυσμός είναι διχασμένος. Αφενός είναι αυτοί για τους οποίους η Σκωτία πρέπει να πάρει τα μπογαλάκια της και να φύγει από το Ηνωμένο Βασίλειο μένοντας όμως στην Ευρωπαϊκή Ένωση (η άποψη του SNP). Αφετέρου είναι αυτοί που θεωρούνε ευαυτούς Βρετανούς. Και ανάμεσα είναι το καθόλου ασήμαντο τμήμα του πληθυσμού που πιστεύει πως η αυτονομία είναι αρκετή και ο πολιτιστικός εθνικισμός και η "ξεχωριστή ταυτότητα" δεν συνεπάγεται ντε και καλά ανάγκη διάσπασης του Ηνωμένου Βασιλείου. Άλλωστε κανείς δεν εγγυάται πως η Σκωτία θα είναι καλύτερα μόνη της έστω κι αν της μείνουνε τα πετρέλαια της Βόρειας Θάλασσας (τα οποία παρεμπιπτόντως τελειώνουνε).
Πάμε λοιπόν και στα τραγουδάκια. Εννοείται πως δεν είναι απλά τραγουδάκια μα δυο εναλλακτικές προτάσεις για τον εθνικό ύμνο της Σκωτίας. Θέλω να παρατηρήσετε τη διαφορά στον στίχο. Το πρώτο, γραμμένο απο τον Βurns το 1793 (!) είναι το Scots Wha Hae (Scots, Who Have) και χρησιμοποιούνταν ως de facto εθνικός ύμνος παλιότερα. Ακούστε το στο youtube εδώ. Θα μπορούσε να είναι ένας "κανονικός" εθνικός ύμνος, με τα κλασικά μοτίβα του, την ελευθερία, τις μάχες, τα εθνικά δίκια και τις αρετές. ΔΕΝ είναι όμως ο κυρίαρχος. Αντ' αυτού στα ματς ή όπου αλλού χρειάζεται ο ύμνος της Σκωτίας , αυτό που ακούγεται είναι το Flower of Scotland, ένα λαϊκό τραγουδάκι γραμμένο μόλις το 1967 το οποίο μπορείτε να ακούσετε εδώ. Το τραγούδι πρωτοτραγουδήθηκε για πρώτη φορά το 1990 σε αγώνα ράγκμπι με έκδηλη συγκίνηση από πλευράς κοινού και μπορείτε να δείτε το βιντεάκι εδώ. Ο τρέχων ύμνος της Σκωτίας αν προσέξετε τον στίχο του δεν είναι το πατριωτικό άσμα που θα περίμενε κανείς, μα κάτι πολύ πιο ώριμο που αντικατοπτρίζει τις συλλογικές ανασφάλειες και την αβεβαιότητα του λαού που το έχει υιοθετήσει. Κατ' εμέ είναι ό,τι πιο ταιριαστό θα μπορούσανε ποτέ να βρούνε. Περιττό να αναφερθεί πως η στροφή με την οποία ανοίγει η ανάρτηση είναι παρμένη από το τραγούδι όπως άλλωστε και ο τίτλος (κατά το ήμισυ γιατί το έτερον ήμισυ το χρωστάμε στον Μποντλέρ).
"Hannibal ante portas!" αναφώνησε μερίδα του ελληνικού τύπου με το που μαθεύτηκε πως ο Ερντογάν θα μας επισκευθεί. Θα έρθει λέει να μας πάρει και τα σώβρακα τώρα που είμαστε ανυπεράσπιστοι η εξ ανατολών απειλή. Ενδεικτικά δείτε τον "καιρό", την Κύρα Αδάμ στην Ελευθεροτυπία και την Ζέζα Ζήκου στην Καθημερινή. Ο "καιρός" ακόμα κι αν λέει πράγματα με τα οποία διαφωνώ δεν παύει να είναι γλαφυρός, δυστυχώς τα άλλα δυο άρθρα κρατάνε την υπερβολή και χάνουνε την γλαφυρότητα. Πάμε λοιπόν:
1. Το τζαμί: Το τζαμί είναι πάγιο αίτημα των μουσουλμάνων μεταναστών στην Αθήνα και δεν υπάρχει καμία δικαιολογία για να μην γίνει. Τώρα το ότι γίνεται με χρήματα του κράτους δεν σημαίνει ότι μπορεί να μεταφραστεί σε δωράκι προς την Άγκυρα. Το ότι κατασκευάζεται από το κράτος και το τζαμί και το κέντρο ισλαμικών σπουδών σημαίνει ότι θα ελέγχεται κιόλας από εκεί. Η εναλλακτική ήτανε να μας το φτιάξουνε οι Σαουδάραβες, οι οποίοι ως γνωστόν αντιπροσωπεύουν μια από τις πιο ανεκτικές εκδοχές του ισλάμ! Για όσους δεν πιάσανε την ειρωνία: οι Σαουδάραβες κάνουνε τους μουλάδες του Ιράν να μοιάζουνε άθεοι..
2. Η εξαγορά των τραπεζών: Αυτό το παραμύθι πως τα ιδιωτικά κεφάλαια που κατευθύνονται από μια χώρα προς μια άλλη συνεπάγονται και κάποιου είδους πολιτική επιρροή είναι καιρός να το ξεχάσουμε. Τα κεφάλαια κατευθύνονται εκεί που υπολογίζουνε οι ιδιοκτήτες τους πως θα βγάλουνε κέρδη. Αυτό που ισχυρίζεται λοιπόν η κυρία Ζήκου πως "Η σπουδαία εξαγορά της Finansbank από τον Τάκη Αράπογλου πλήγωσε προφανώς τον εθνικισμό πολλών στη γείτονα και τώρα αναζητείται «εκδίκηση»" είναι τόσο ακριβές όσο και το ότι η εξαγορά των διυλιστηρίων της ΠΓΔΜ από ελληνική εταιρία σημαίνει πως το μακεδονικό θα λυθεί με τους όρους μας. Ο μόνος εθνικισμός που πληγώνεται από τέτοιες εξαγορές είναι αυτός των αρθρογράφων και των ευπειθών αναγνωστών τους.
3. Η 'υποχωρητικότητα' της Ελλάδας και η οικονομική κατάσταση: Εδώ θα είμαι πιο εκτενής γιατί δεν θέλω να μείνω μόνο στα εν λόγω άρθρα. Η Ελλάδα εξοπλίζεται συνεχώς εδώ και χρόνια υπό τους διθυράμβους ή τις διαμαρτυρίες -επειδή θεωρούνε τους εξοπλισμούς ανεπαρκείς- μεγάλης μερίδας -και- ακαδημαϊκών που αυτοπροσδιορίζονται ως ρεαλιστές. Η στρατιωτική ισχύς είναι μόνο η μια όψη του νομίσματος . Η ισχύς όπως μας θυμίζει ο Carr είναι αδιαίρετη και η οικονομική διάστασή της είναι εξίσου σημαντική με την στρατιωτική, αν όχι σημαντικότερη. Σ' αυτό το σημείο θα διαφωνήσω με τον Jared που πριν από καιρό ο Zaphod παρέθεσε εδώ. Η ΕΣΣΔ δεν είχε καταρρεύσει στο απόγειο της δύναμής της, εκτός κι αν θεωρούμε ως δύναμη το άθροισμα των πυραύλων, των αεροπλάνων και των τανκ της. Η ΕΣΣΔ είχε καταρρεύσει ακριβώς επειδή στην προσπάθειά της να παράξει όλον αυτόν τον εξοπλισμό γονάτισε τους υπόλοιπους τομείς της σχεδιασμένης οικονομίας της. το απόγειο της ισχύος της λοιπόν σε στρατιωτικούς όρους ήτανε ταυτόχρονα και ο λόγος που την οδήγησε στην αποσύνθεση. Θυμάμαι κάποια άρθρα όταν ήμουν ακόμα στα προπτυχιακά που προτείνανε αυτήν τη συνταγή και για μας. Η Ελλάδα, λέγανε, πρέπει να αποδοθεί σε έναν αγώνα εξοπλισμών με την Τουρκία στα πρώτυπα των ΗΠΑ. Η πιο εύθραυστη τουρκική οικονομία -συνέχιζε το επιχείρημα - θα καταρρεύσει ακριβώς όπως και η ΕΣΣΔ. Η Ελλάδα όμως δεν είναι ΗΠΑ και η Τουρκία δεν είναι ΕΣΣΔ. Ας δούμε και μερικά νούμερα ενδεικτικά: Η Τουρκία είναι 17η σε ΑΕΠ με 615 δις δολάρια και η Ελλάδα 28η με 330δις (εδώ). Η κατάταξη όμως σε σχέση με τις αμυντικές δαπάνες είναι 17η για την Τουρκία (2.1% του ΑΕΠ) και 19η για την Ελλάδα (3.3% του ΑΕΠ) (εδώ). Δεν λέω κάτι καινούργιο βέβαια, και οι δυο ξοδεύουμε πολλά δείτε και τον Κούλογλου σχετικά. Εκεί που θέλω να καταλήξω είναι πως η Ελλάδα διατηρεί στρατιωτικές δυνάμεις τις οποίες πλέον δεν έχει την δύναμη να συντηρήσει.
Κατακλείδα: Η "ισχυρή Ελλάδα" δεν ήτανε παρά ένα ποντίκι που βρυχάται. Οι ρεαλιστές μας λένε πως η ισχύς είναι ο ακρογωνιαίος λίθος των διεθνών σχέσεων, μας λένε όμως και κάτι άλλο που το αγνοούνε οι τουρκοφάγοι αναγνώστες τους: πως πρέπει να πας μέχρι εκεί που σε παίρνει. Όπως θα το έλεγε κι ο -δικός μας- Θουκυδίδης "οι δυνατοί κάνουν όσα τους επιτρέπει η δύναμή τους κι οι αδύναμοι υποχωρούν όσο τους επιβάλλει η αδυναμία τους". Αυτό που δεν κατανοήθηκε έγκαιρα, ήτανε πως ο βρυχηθμός του ποντικού είναι κάτι που θα συμβεί κατ' εξαίρεσην από μια ευμένεια της τύχης και δεν συνιστά όρο της ύπαρξής του! Και το ποντίκι βρυχότανε και βρυχότανε για χρόνια. Μόνο που τώρα πια, δεν του έχει μείνει σάλιο...
Μια από της πιο δυνατές σκηνές της ταινίας είναι αυτή που οι Γάλλοι σε ένα συναισθηματικό ξέσπασμα τραγουδούν τη Μασσαλιώτιδα πιο δυνατά από το εμβατήριο των Γερμανών κατακτητών. Θα αποφύγω τον πειρασμό να σχολιάσω τις κάπως υπερβολικές ερμηνείες και θα πάω στο θέμα μου κατευθείαν. Το βιντεάκι νομίζω είναι μια από τις παραστατικότερες -έστω και ακούσια- περιγραφές της σημασιολογίας του εθνικισμού και της συναισθηματικής φόρτισης που προκαλεί, με δυο λόγια της μαγείας του φαινομένου. Δεν αμφιβάλλω πως αυτή η σκηνή αν συνέβαινε στην πραγματικότητα θα προκαλούσε στους Γάλλους την αντίδραση που είδαμε στην ταινία, με την δακρυσμένη κοπέλα να τραγουδάει "Mugircesférocessoldats ? Ilsviennentjusquedansnosbras.." και ειλικρινή το δίχως άλλως συγκίνηση. Η μάλλον ακούσια ειρωνεία του σκηνοθέτη βρίσκεται στο 1.55 όπου μπροστάαπό την ενθουσιώδη κιθαρίστρια βλέπουμε έναν πιθανότατα μαροκινό (κρίνοντας από το φέσι) να καπνίζει ασυγκίνητος. Δεδομένου του ότι το Μαρόκο είχε γίνει Γαλλικό προτεκτοράτο το 1912 νομίζω πως ο φίλος της σκηνής είναι απόλυτα δικαιολογημένος να κάθεται ασυγκίνητος. Ο ύμνος που προκαλεί ρίγη συγκίνησης για τους Γάλλους μιλώντας για ελευθερία και λίγο πολύ πανανθρώπινες αξίες, είναι για τον ίδιο ενδεχομένως όσο μισητό είναι το εμβατήριο των Γερμανών. Κι επειδή μ' αρέσουν τα οξύμωρα, πολύ άνετα μπορώ να φανταστώ Γερμανούς σε μια μπιραρία της Έσσης να τραγουδάνε το Deutschlandlied (ειδικά την τρίτη στροφή που μιλάει για ελευθερία και δικαιοσύνη και άλλες λίγο πολύ πανανθρώπινες αξίες) μπροστά στους Γάλλους αξιωματικούς του στρατού κατοχής της Ruhr 20 χρόνια νωρίτερα. Κι έτσι σοφοί που γίνατε με τόση πείρα, απολαύστε και το βιντεάκι (με τις απολογίες μου που δεν μπόρεσα να το ενσωματώσω στην ανάρτηση).
Our nationality is like our relations to women: too implicated in our moral nature to be changed honorably, and too accidental to be worth changing (G. Santayana)
Έτσι όπως καθόμουν στον γυάλινο πύργο μου και είχα αρχίσει να ξανασχολούμαι με τα ταπεινά μου ακαδημαϊκά, άκουσα φασαρία, κλαυθμούς και οδυρμούς, τις ιαχές των νικητών και τις οιμωγές των νικημένων κτλ κτλ. Βγήκα λοιπόν στο παράθυρό μου που βλέπει στην μπλογκόσφαιρα κι ευθύς ανέκραξα με δέος "γιατί σφάζεται ο κόσμος και λασπολογεί πατέρα;". Εν αρχη ησαν τα βλογ που παρακολουθώ. Ευχαριστώ λοιπόν τον Zaphod γιατί χωρίς την ανάρτησή του δεν θα είχα πάρει γραμμή τίποτα. Από κει πέρασα στο jungle report αν και σαν λαμπρός πολιτικός επιστήμονας που είμαι είχα πλεον καταλάβει. Καλώς ή κακώς -καλώς και θα εξηγήσω μετά το γιατί- το επίκεντρο της προσοχής ήτανε η αποκάλυψη της παραποίησης αυτών που γράφει η κ. Δραγώνα παρά ο σχολιασμός των όσων γράφει ως τέτοιων. Εξηγώ το καλώς: ούτε στην ακαδημαϊκή κοινότητα δεν είναι λυμένα ορισμένα από αυτά τα ζητήματα και λόγω του λαγκ μεταξύ ακαδημαϊκής κοινότητας και κοινωνίας δεν μπορούμε να περιμένουμε από την κοινωνία να μπορεί να αφουγκραστεί μια συζήτηση στην οποία ακόμα και οι συμμετέχοντες, που δεν κάνουν τίποτα άλλο στη ζωή τους, δεν βγάζουν άκρη.
Η άνωθι προσέγγιση έχει το ακόλουθο πρόβλημα. Κάποιος που μεγάλωσε -όπως όλοι μας- θεωρώντας την ιστορία των σχολικών εγχειριδίων ως αντικειμενική και αυτονόητη, ελάχιστα θα επηρρεαστεί από την αποκάλυψη της παραποίησης. Εαν διαβάσει λοιπόν τα αυθεντικά αποσπάσματα που παραθέτει το jungle report θα διαφωνήσει ούτως ή άλλως. Αυτή είναι και η γραμμή που ακολουθεί ο Άδωνις στην απάντησή του, ότι δηλαδή αντιπαρατίθεται με το γενικό πνεύμα όσων γράφει η κ. Δραγώνα. Σ' αυτό λοιπόν θα σταθώ κυρίως, με την επισήμανση πως μιας και δεν έχω τα βιβλία εδώ και ούτε υπάρχει τρόπος να τα αποκτήσω, θα μείνω στα αποσπάσματα που δίνει ο κ. Γεωργιάδης από την δεύτερη εκπομπή του (ναι έκατσα και την είδα, από την 3η συνέχεια αρχίζει και ασχολείται με τα βιβλία).
Αυτά λοιπόν που ο Άδωνις περιγράφει ως προδοσία (sic) εκ μέρους της κ. Δραγώνα είναι (α) η άποψη πως τα σχολικά βιβλία δημιουργούν την εντύπωση πως το έθνος αν και νεωτερικό φαινόμενο είναι αιώνιο, (β) η χρήση εισαγωγικών στην λέξη 'κατοχή' σχετικά με την οθωμανική περίοδο. Συνεχίζοντας, ασκείται έντονη κριτική στην αντίληψη πως (γ) το εκπαιδευτικό σύστημα συμβάλλει καθοριστικά στην κατασκευή της εθνικής ταυτότητας και είναι εγλωβισμένο στους μύθους και τις αντιφάσεις του εθνικισμού του 19ου αιώνα. Τέλος βάλλεται η άποψη πως (δ) η εθνική ταυτότητα κατασκευάζεται καταγγέλεται ως άρνηση της ύπαρξης εθνικής ταυτότητας και συνεπώς η κ. Δραγώνα "δεν πιστεύει πως είμαστε Έλληνες". Έχω ήδη αρκετό υλικό για σχολιασμό και συνεπώς θα μου επιτραπεί να αγνοήσω τα υπόλοιπα, πάνω κάτω στο ίδιο πνεύμα είναι.
Προκαταρκτική παρατήρηση: Τα δοκίμια που σχολιάζει ο Άδωνις, μπορούνε γενικά να ενταχτούνε στην μοντερνιστική προσέγγιση του εθνικισμού, που είναι και η κυρίαρχη στην ακαδημαϊκή κοινότητα. Η αντίπαλη προσέγγιση, αυτή δηλαδή των εθνοσυμβολιστών (θα τους δείτε και ειρωνικά ως primordialists) έχει μικρότερη απήχηση και λιγότερο τρανταχτά ονόματα. Η wikipedia είναι κάπως ανεπαρκής εκτός κι αν κοιτάξετε για συγκεκριμένους συντάκτες οπότε για γενικές πληροφορίες ρίξτε μια ματιά εδώ. Περιττό να αναφερθεί πως ο όρος "εθνομηδενιστές" είναι ελληνικός νεολογισμός που χρησιμοποιείται για να τσουβαλιαστούν οι μοντερνιστές παρά τις σημαντικές μεταξύ τους διαφορές, όπως θα διαπιστώσετε εδώ (προσέχτε ειδικά τα σχόλια). Προφανώς καλά κάνει και απορεί ο omadeon, τέτοιος όρος δεν υπάρχει. Κρατάμε την παρατήρηση και προχωράμε.
(Α) Η αντίρρηση του Άδωνι δεν είναι προφανώς αν τα σχολεία κάνουν καλώς που διδάσκουν το έθνος ως αιώνια εξωιστορική κατηγορία (θεωρεί πως καλώς κάνουν) μα το ότι η αντίληψη της ιστορικότητας του έθνους είναι εσφαλμένη. Δεν ξέρω από που πήρε τον πρώτο τίτλο της η κ. Δραγώνα, πάντως αν ακολουθούσε τις αντιλήψεις του Άδωνι στην επιστημονική της δουλειά, σίγουρα διδακτορικό δεν θα έπαιρνε. Το ότι το "έθνος" ως λέξη μπορούμε να το βρούμε να υπάρχει και σε αρχαία κείμενα, δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι εννοούνταν όπως σήμερα. Η ταύτιση του έθνους με το κράτος είναι φαινόμενο της νεωτερικότητας (19ος αιώνας). Σε ποιόν πολιτικό οργανισμό οι πολίτες απευθύνανε την νομιμοφροσύνη τους στο παρελθόν είναι ενδεικτικό. Οι αρχαίοι Έλληνες λχ ήτανε πρώτιστα περήφανοι που ήτανε πολίτες της πόλης-κράτους τους (απο κει βγαίνει και το πολίτης άλλωστε) και όχι πατριώτες, χαρακτηριστικό που αποδίδανε στους βαρβάρους [1]. Γι αυτούς συνεπώς το ελληνικό έθνος δεν ήτανε κάτι παραπάνω από μια χαλαρή ομαδοποίηση σαν αυτό που σήμερα αποκαλούμε "δυτικό κόσμο" ή "αραβικό κόσμο". Το ότι οι μεγάλες αυτοκρατορίες βλ. Ρωμαϊκή, Βυζαντινή, Οθωμανική, Αυστρουγαρία ήτανε 'πολυεθνικές' δεν είναι κάτι που ήτανε παρά την φύση. Δεν ήτανε λοιπόν μια τάξη που διαταράχτηκε ρίχνοντας τα έθνη σε νάρκη μέχρι να ξυπνήσουνε τον 19ο αιώνα. Τα έθνη απλούστατα δεν προϋπήρχανε και ακριβώς το ότι οι πολυεθνικές αυτοκρατορίες μπήκανε σε τροχιά παρακμής και καταρρεύσανε κατά τον 19ο και 20ο αιώνα σημαίνει ότι κατέστησαν παρωχημένες εκείνη την περίοδο επειδή μόνο εκείνη την περίοδο θα μπορούσαν να είναι παρωχημένες. Κοντολογίς, ο εθνικισμός είναι μια ιδεολογία από τα απότοκα της Γαλλικής επανάστασης, πετυχημένη γιατί ανταποκρίνεται στις ανάγκες της βιομηχανικής κοινωνίας για ομοιογένεια στον πληθυσμό και ισχυρή κεντρική εξουσία [2]. Κι ένα παραδειγματάκι από την ιστορία μας: Ο Καποδίστριας ήτανε υπουργός εξωτερικών της Ρωσικής Αυτοκρατορίας πράγμα που δεν τον εμπόδισε να αναλάβει αργότερα το ελληνικό κράτος. Η Ρωσία τον είχε δεχτεί ως τέτοιον γιατί απλούστατα η εθνική συνείδηση δεν ήτανε ουσιώδες στοιχείο νομιμοποίησης της εξουσίας, το πρόσωπο του τσάρου ήταν. Ο κώδικας αξιών λοιπόν απείχε έτη φωτός από τον σημερινό. Κανείς δεν θεώρησε τον Καποδίστρια προδότη στην Ελλάδα και κανείς στην Ρωσία δεν εξεγέρθηκε για τον αλλοεθνή που ανέλαβε την εξωτερική τους πολιτική.
(Β) Προφανώς και δεν υπήρξε ποτέ Οθωμανική "κατοχή". Εάν θέλουμε ντε και καλά κάποιον αρνητικά φορτισμένο όρο ας πούμε "κυριαρχία". Κατοχή έχεις όταν κάποιο κράτος Α καταλαμβάνει εδάφη ή το σύνολο κράτους Β για χρονικό διάστημα Χ και έπειτα το κράτος Β απελευθερώνεται και ανακτά την ανεξαρτησία του. Διαφορετικά έχεις κατάκτηση. Περιττό να αναφέρουμε πως 400 χρόνια είναι πολλά για κατοχή και πως αν δεν κάνω λάθος το 1830 ιδρύθηκε κράτος με την επωνυμία "Βασίλειο της Ελλάδας" και όχι "Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία". Τώρα που το σκέφτομαι γέλιο θα είχε, θα φωνάζανε οι Οθωμανοί για το όνομα μιας και θα θεωρούσανε εαυτούς διάδοχο κράτος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και τελικά η Ελλάδα θα αναγνωριζότανε ως "Πρώην ΝΔ επαρχίες της Ανατολικής Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας" ή ΠΝΔΕΑΡΑ
Με το (Γ) δεν θα ασχοληθούμε ιδιαίτερα οπότε πάω κατευθείαν στο (Δ). Το ότι θεωρεί η κ Δραγώνα την εθνική ταυτότητα κατασκευασμένη δεν σημαίνει ότι αρνείται πως είμαστε Έλληνες. Η στάση της είναι εντιμότατη και δηλώνει πως ναι μεν είμαστε Έλληνες αλλά καλά θα κάνουμε να έχουμε υπόψιν μας και πως γίναμε. Κι επειδή έχει πλήρη επίγνωση του γεγονότος ότι ακόμα ζούμε σε εποχή εθνικισμού (ως ταύτιση έθνους με πολιτική οντότητα κι όχι ως κραυγές περί επιούσιων λαών και ιστορικών προορισμών) και δεν μπορούμε να κατασκευάζουμε μη εθνικές ταυτότητες, προτείνει την κατασκευή μιας ελληνικής ταυτότητας πιο προσγειωμένης στην πραγματικότητα και πιο ανεκτικής πράγμα που προφανώς βρίσκει αντίθετο τον κ. Γεωργιάδη.
Αρκετά παίξαμε με την Ελλάδα και την εξωτερική της πολιτική. Λέω να κάνω ένα διάλειμμα και να ασχοληθώ με την θετή μου πατρίδα. Saltire λέμε εδώ τον σταυρό του Αγίου Ανδρέα, εθνικού αγίου της Σκωτίας. Μην με ρωτάτε πως αλλά κατά κάποιον τρόπο ένα πλοίο που υποτίθεται πως κάποτε μετέφερε τα οστά του (ποιά απ' όλα;) βούλιαξε κάπου εδώ κοντά. Από τον 9ο αιώνα λοιπόν ένας λευκός σταυρός του Αγ. Ανδρέα φιγουράριζε στη σημαία της Σκωτίας σε γαλάζιο φόντο. Φυσικά η Σκωτία με την ένωση των στεμμάτων του 1707 έχει ενσωματωθεί στο Ηνωμένο Βασίλειο, του οποίου όμως η σημαία, το Union Jack, είναι στην ουσία μια μίξη του σταυρού του Αγ. Γεωργίου της Αγγλίας (κόκκινος σταυρός με άσπρο φόντο), του σταυρού του Αγ. Ανδρέα της Σκωτίας (λευκό Χ με μπλέ φόντο) και του σταυρού του Αγ. Πατρικίου για την Ιρλανδία (κόκκινο Χ). Παρεπιπτώντως μην ξανακούσω σχόλια για τον δικό μας έναν σταυρό, υπάρχουνε και χειρότερα, ετούτοι στριμώξανε τρεις σε μια σημαία! Που λοιπόν μπορείς να θαυμάσεις τον σταυρό του Αγ. Ανδρέα στη Σκωτία του σήμερα;
Είχα κάνει αναφορά εδώ, στην επέτειο από την λήξη του Μεγάλου Πολέμου που τότε πλησίαζε (ήτανε εχτές). Στην ανάρτησή μου είχα ένα αγγλικό τραγουδάκι και είχα εκφράσει την απογοητεύσή μου που δεν είχα βρει κάτι αντίστοιχο από Γερμανία. Με έσωσε ως συνήθως το BBC με το ακόλουθο αφιέρωμα για τα αποτελέσματα της ανακωχής της 11ης Νοέμβρη στη Γερμανία. Ελπίζω να αποκατέστησα κάπως την ισορροπία, ορίστε λοιπόν το λινκ: http://bbc.co.uk/i/fcy1p/
Είναι ίσως η παρουσίαση που πήγε στραβά (κι άκομα απορώ με τους ακαδημαϊκούς που προτιμούν να προσποιηθείς ότι ξέρεις τα πάντα παρά να παραδεχτείς ότι έχεις ελλιπείς γνώσεις), ίσως η αναφορά του Zaphod στην κούρσα διαδοχής της ΝΔ όπου θυμήθηκα ότι υπάρχει ο Σαμαράς, ίσως η συζήτηση που είχα χτες για το μακεδονικό και ίσως όλα μαζί που μου προκαλέσανε αυτήν την διαολεμένη διάθεση να γράψω για το μόνο θέμα που με ενδιαφέρει πραγματικά και το οποίο μάλλον δεν θα βρει ποτέ τον δρόμο του για την διατριβή -αν ποτέ η τελευταία γραφτεί- δλδ τον εθνικισμό. Έχω ήδη περιγράψει τις απόψεις μου για ρεαλισμό και εθνικισμό εδώ, τώρα περνάω στο case study.
Η εκπομπή την οποία θα σχολιάσω είναι του Παπαχελά και θα δώσω στο τέλος της ανάρτησης το πρώτο μέρος (τα υπόλοιπα μπορείτε να τα βρείτε από τα related).
ΠΡΩΤΟ ΦΑΟΥΛ (pt 2, 6:05-7:08): Ο Έλληνας πρέσβης πιάνει κουβέντα με τον Γκλιγκόροφ περί της ιστορίας των σλαβομακεδόνων και αφού ο τελευταίος έχει την ατυχή έμπνευση να είναι ειλικρινής, παραδέχεται πως η ιστορία τους έχει κενά. Ο δαιμόνιος Έλληνας διπλωμάτης συμπεραίνει: "Άρα μπορούμε να ανακοινώσουμε ότι δεν έχετε καμία σχέση με τη Μακεδονία και τους Μακεδόνες". Δύο είναι τα συμπεράσματα που μπορούμε να εξάγουμε. Είτε στο διπλωματικό σώμα παίρνουνε στόκους, είτε η κυβέρνηση έδινε τις πλέον ακατάλληλες οδηγίες. Γιατί αν είσαι σοβαρός διπλωμάτης καταλαβαίνεις ποια είναι τα όρια και του άλλου, δεν μπορείς να του ζητήσεις να βγει δημόσια να καταδικάσει την όποια εθνική του ιστορία όπως κανείς δεν σου ζητάει να απολογηθείς για το ότι διδάσκεις αρλούμπες περί κρυφού σχολειού στη δική σου ιστορία. Η συνετή εξωτερική πολιτική δεν έχει να κάνει μόνο με το να προωθείς το συμφέρον σου αλλά να αντιλαμβάνεσαι και μέχρι που μπορεί να υποχωρήσει ο άλλος ( το γιατί ένα τόσο βλακώδες θέμα δεν θα έπρεπε καν να βρίσκεται στην ατζέντα σου ως ζήτημα εθνικού συμφέροντος το έχω αναλύσει αλλού).
ΤΟ ΧΑΡΟΥΜΕΝΟ ΔΙΑΛΛΕΙΜΑ (pt 2, 9:00-9:30): Ο υποψήφιος αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης (στο εξής Σαμαράς) πετάει τη γνωστή μαλακία για τον Ντε Γκωλ και την Βρετανία στον Ιταλό ομόλογό του, ο οποίος διαμαρτύρεται για το ότι η Ελλάδα τους απασχολεί με βλακείες!
Η ΑΤΑΚΑ ΤΗΣ ΒΡΑΔΙΑΣ (pt 3, 0:19-0:25): Μητσοτάκης: "Ο Σαμαράς όχι από κακή πρόθεση βέβαια, αλλά από ανικανότητα, τα έκανε μούσκεμα" Δεν βοηθάει στην ανάπτυξη του επιχειρήματος μα το κρατάμε για μελλοντική αναφορά.
ΤΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΟ: (2ο μισό τρίτου μέρους - πέμπτο μέρος): Όπου ο Μητσοτάκης με ειλικρίνεια την οποία εκτίμησα, λέει ότι δεν τον ένοιαζε το όνομα και αναφορικά με το πώς αναγκάστηκε να το προωθήσει εξωτερικά λέει "ήμουνα ο μόνος που επέμεινα σ' αυτήν την ανοησία". Επίσης η παρατήρηση "ο Γκλιγκόροφ ήτανε προσωπικότητα, θα το έλυνε, έστω και με πόνο ψυχής".
ΚΑΤΑΚΛΕΙΔΑ: (έκτο μέρος 6:00-6:30) "Δεν μπορείς να κάνεις εξωτερική πολιτική λέγοντας ανοησίες. Ο κόσμος δεν μπορεί να δεχτεί την δική σου ανοησία". Πες τα επιτέλους άνθρωπέ μου! Καμία χώρα δεν δίνει την παραμικρή σημασία σε ένα τόσο γελοίο θέμα παρά μόνο η Ελλάδα. Όχι μόνο διασυρόμαστε διεθνώς, αλλά σπαταλάμε και πολύτιμο πολιτικό κεφάλαιο σε μαλακίες.
Από την σχετική εκπομπή, πέρα από ορισμένους διπλωμάτες, ο Μητσοτάκης φάνηκε να είναι ο μόνος που χαμπάριαζε τι γίνεται από εξωτερική πολιτική και γι' αυτό του δίνω τον πόντο. Τώρα, το τι γίνεται όταν καταντήσει μια χώρα να προσδιορίζει το εθνικό της συμφέρον με όρους εθνικισμού το έχω ξαναθίξει: Δεν γίνεται τίποτε, ακριβώς επειδή οι εθνικισμοί από μόνοι τους έχουν αξιώσεις αλήθειας για τους ίδιους και αξιώσεις ψεύδους για όλους τους άλλους. Πρώτοι το κάναμε εμείς, τώρα που το κάνουνε και οι γείτονες τους λέμε αδιάλλακτους. Να τα λουστούμε τώρα για να μάθουμε. Επίσης σε προηγούμενη ανάρτηση είχα ασχοληθεί με το τι γίνεται όταν ο εθνικισμός συναντά την μαζική δημοκρατία. Μια ματιά στα σχόλια κάτω από τα βιντεάκια θα σας πείσει. Συνοψίζοντας: πραγματικά αμα στην ΝΔ πάνε και βγάλουνε τον Σαμαρά και κερδίσει και εκλογές με βλέπω να ζητάω πολιτικό άσυλο στην Ρουριτανία!
"Τα φώτα σβήνουν σ' ολόκληρη την Ευρώπη. Σ' όλη τη ζωή μας, δεν θα τα ξαναδούμε ν' ανάβουν" E. Gray (1914)
Ήταν Γενάρης του 2002 και μόλις είχα πάρει στα χέρια μου το National Geographic του μήνα. Άνοιξα το άρθρο για τη "Νέα Ευρώπη" στο οποίο φιγουράριζε η φωτογραφία ενός κέρματος ευρώ και άρχισα να διαβάζω περιμένοντας να δω κάτι για την ΟΝΕ. Όπως συμβαίνει αρκετά συχνά, έκανα λάθος: 'Οι παπαρούνες της Φλάνδρας ανθίζουν ακόμα ανάμεσα στις σειρές των σταυρών. Στα ανθισμένα λιβάδια γύρω από την αρχαία πόλη Ιπρ υπάρχουν 170 στρατιωτικά νεκροταφεία όπου οι ταφόπλακες αναγράφουν τους λόγους για τους οποίους στρατιώτες 20 τουλάχιστον διαφορετικών εθνοτήτων χάθηκαν εκεί στους δύο Παγκόσμιους Πολέμους: «Morts pour la France» (Νεκροί για τη Γαλλία)· «For King and Country» (Υπέρ βασιλέως και πατρίδος)· «Deutschland muss leben» (Ζήτω η Γερμανία).' Ο συντάκτης είχε επιλέξει να ξεκινήσει την παρουσίαση της ενωμένης Ευρώπης, από τα πεδία της Φλάνδρας που είδανε τις μεγαλύτερες ανθρωποσφαγές του Μεγάλου Πολέμου (όπως λένε οι δυτικοί τον Πρώτο Παγκόσμιο). Ρουα ματ εκ μέρους του συντάκτη. Ποτέ δεν ξεπέρασα πραγματικά το ταρακούνημα που ένιωσα διαβάζοντας αυτές τις φράσεις.
Για μένα μέχρι τότε (στο πρώτο έτος του πανεπιστημίου), ο Πρώτος Παγκόσμιος δεν ήτανε παρά μια σύρραξη στην οποία η Ελλάδα βρέθηκε στην σωστή πλευρά. Έχετε προσέξει ποτέ ότι η ιστορία του σχολείου πέρα από τα λοιπά καταφανή της ελαττώματα παρουσιάζει τα σύγχρονα παγκόσμια γεγονότα σαν επεισόδια στην εμπέδωση του νεοελληνικού κράτους; Έτσι και για μένα μέχρι εκείνο το πρωί ο πόλεμος σήμαινε απλά τη συνθήκη των Σεβρών και ήτανε πιο ασήμαντος -σε απώλειες και σε προσαρτημένα εδάφη- από τους βαλκανικούς. Η επιλογή όμως του αρθρογράφου να βάλει δίπλα δίπλα τις επιγραφές των τάφων της Ιπρ, σε διαφορετικές γλώσσες που όμως λένε το ίδιο πράγμα, με συντάραξε. Γιατί για πρώτη φορά μου έκανε αρκετά ξεκάθαρο ότι στην ιστορία δεν υπάρχουνε καλοί και κακοί. Ο Γερμανός στρατιώτης που αλληλοσκοτώθηκε με τον Γάλλο ή τον Βρετανό, ούτε ήτανε χειρότερος άνθρωπος απ' τους άλλους, ούτε η κυβέρνησή του ήτανε χειρότερη και τον παραπλάνησε. Ο Πρώτος Παγκόσμιος εξελίχθηκε σε τέτοιο μακελειό, επειδή ήτανε ο πρώτος πόλεμος στην ιστορία που έλαβε χώρα μεταξύ κρατών που ήτανε πλέον εθνικά. Ο εθνικισμός ήδη αναπτυσσότανε από τον περασμένο αιώνα, μα έπρεπε να συνδυαστεί με τη μαζική δημοκρατία για να αποκτήσει μια τόσο καταστροφική διάσταση. Ήτανε οι ίδιοι οι λαοί της Ευρώπης που μπήκανε με ενθουσιασμό στον πόλεμο και το μίσος ακολούθησε. Εκ των υστέρων, μπορούμε πάντα να ρίξουμε το φταίξιμο στις ανίκανες ηγεσίες, που όταν κάτι πάει στραβά γίνονται αποδιοπομπαίοι τράγοι για συλλογικά σφάλματα. Μοιραία, ένα εύθραυστο σύστημα που είχε σχεδιαστεί για να εξισορροπεί κράτη που κυβερνούσαν αριστοκρατικές ολιγαρχίες, πρόθυμες να συμβιβαστούν με μια ανταλλαγή επαρχιών, κατέρρευσε. Πώς λοιπόν μπορείς να ρίξεις το φταίξιμο κάπου όταν όλοι οι λαοί της Ευρώπης πολεμούσαν και σκοτώνονταν για τέσσερα χρόνια για αφηρημένες έννοιες όπως η Γαλλία ή η Γερμανία και μισώντας σαν να ήτανε ανθρώπινα πλάσματα αφηρημένες έννοιες όπως τη Γαλλία και τη Γερμανία;
Στις 11 Νοέμβρη, πριν από 91 χρόνια ο Πρώτος Παγκόσμιος έληξε και άφησε πίσω του μια Ευρώπη που πλέον είχε χάσει την εμπιστοσύνη στον εαυτό της και στην αέναη πρόοδο και μια γενιά καταρρακωμένη και σακατεμένη στα χαρακώματα. Ο κόσμος, ποτέ πια δεν θα ήταν ο ίδιος όπως δείχνει και το σχόλιο του Βρετανού υπουργού των εξωτερικών με το οποίο ξεκίνησα την ανάρτηση. Επιστρέφω όμως στο άρθρο του NG. Η πρώτη πρόταση παραπέμπει σε ένα πολύ γνωστό ποίημα του 1915 που ακούγεται συχνά στους εορτασμούς για τον πόλεμο στον αγγλοσαξονικό κόσμο (οι Γερμανοί, επειδή χάσανε κι επειδή τους πείσανε ότι φταίγανε αυτοί δεν έχουνε κάτι αντίστοιχο) μα που στην Ελλάδα δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό. Γράφτηκε το 1915 από έναν καναδό ταγματάρχη που έχασε έναν φίλο στη μάχη και γι αυτό πιστεύω μπορούμε να του συγχωρήσουμε την μαχητική τρίτη στροφή. Το βίντεο που διάλεξα, είναι κατά τη γνώμη μου το πιο αντιπροσωπευτικό και το λιγότερο μονομερές.
Ελληνική μετάφραση του ποιήματος υπάρχει εδώ (ούτε εγώ ήξερα ότι lark είναι ο κορυδαλλός). Επίσης, θα έκανα την ανάρτηση στις 11 Νοέμβρη που είναι η επέτειος αλλά έντρομος διαπίστωσα ότι έχω να κάνω μια παρουσίαση τότε, οπότε έκατσα και την έγραψα απόψε.
Ο Josip Reihl-Kir ήταν περιφερειακός επικεφαλής της αστυνομίας της ανατολικής Κροατίας το 1991. Σε περίπτωση που δεν αντιλαμβάνεσαι τι σημαίνει αυτό, αναφερόμαστε στην περιοχή της ανατολικής Σλαβονίας, περιοχή που -τότε- είχε σημαντικό σέρβικο πληθυσμό, πριν η Κροατία αποσχιστεί από την Γιουγκοσλαβία και αρχίσει το πανηγύρι που όλοι ξέρουμε που κατέληξε. Η ένταση είχε ήδη αρχίσει να συσσωρεύεται και οι Σέρβοι φτιάχνανε οδοφράγματα περιμένοντας τον JNA (λαϊκό γιουγκοσλαβικό στρατό) να επέμβει στην δημοκρατία που ήτανε έτοιμη να αποσχιστεί. Ο αστυνομικός διευθυντής λοιπόν, τοποθετημένος από τον ίδιο τον Tudjman σε αυτήν την ευαίσθητη θέση, περιφερότανε συνεχώς στην επαρχία (όπου οι Σέρβοι ήτανε περισσότεροι απ' ότι στις πόλεις με μικτό πληθυσμό), συνομιλούσε ακούραστα με τους Σέρβους, τους διαβεβαίωνε πως η αστυνομία θα τους προστάτευε και τους έπειθε να μετακινούν τα οδοφράγματα.
Η ανταμοιβή του για την προσπάθεια να υπερβεί τα εθνικά μίση ήτανε 16 σφαίρες την 1η Ιουλίου του 1991. Δολοφονήθηκε από έναν Κροάτη αστυνομικό (A. Gudelj), κατόπιν εντολής του υπερεθνικιστή τοπικού αρχηγού της "τοπικής άμυνας" και μέλους του HDZ (το κυβερνών κόμμα του Tudjman) B. Glavas. Ο τελευταίος εμποδίζονταν από τον πασιφιστή αστυνομικό στην οργάνωση εξτρεμιστών και επίσης ανησυχούσε για τον φάκελο που είχε ετοιμάσει ο Kir με τις δραστηριότητές του. Το αποτέλεσμα ήτανε να στραφούνε και οι Σέρβοι στους δικούς τους εξτρεμιστές. Έφτανε όμως ένας άνθρωπος να σώσει την κατάσταση όταν τόσο η σέρβικη όσο και η κροατική ηγεσία πηγαίνανε ολοταχώς για πόλεμο; Μάλλον όχι.
Ο Kir λοιπόν από μια άποψη ήτανε μια από τις πρώτες 20000 απώλειες [1] ενός πολέμου που ήτανε έτοιμος να ξεκινήσει. Αυτό που τον ξεχωρίζει είναι πως δεν σκοτώθηκε πολεμώντας τους "εχθρούς του έθνους", μα σκοτώθηκε προσπαθώντας να αποτρέψει αυτό ακριβώς το αποτέλεσμα. Ένας άνθρωπος που πίστευε πως μπορούσαν να συνυπάρξουν Σέρβοι και Κροάτες, όπως το έκαναν και τα προηγούμενα χρόνια. Μας λέει ο Λειβαδίτης: "Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος μπορεί να χρειαστεί και να πεθάνεις για να ζήσουν οι άλλοι. Θα πρέπει να μπορείς να θυσιάζεσαι ένα οποιοδήποτε πρωινό." Πιστεύω πως η αγωνιώδης επίκληση του ήρωά μας στον προϊστάμενό του να τον σώσει μεταθέτοντάς τον, τον καθιστά ακόμα πιο ανθρώπινο από το αφηρημένο ιδεώδες αυτοθυσίας που προτάσσει ο Λειβαδίτης. Το σχετικό απόσπασμα από το BBC:
AFTERMATH: Ο δολοφόνος του Kir διέφυγε ανενόχλητος στην Αυστρία. Συνελήφθη και εκδόθηκε το 1997 μετά την φασαρία που προκλήθηκε από το παραπάνω βίντεο. Στην δίκη αμνηστεύτηκε. Συνελήφθη κατόπιν δικαστικού αγώνα της χήρας του Kir ξανά στην Αυστραλία το 2006 και καταδικάστηκε το 2008 σε 20 χρόνια φυλάκισης για την τριπλή ανθρωποκτονία του Kir και δύο συνεργατών του.
Στην Ελλάδα τον ρεαλισμό -μιλάω για ρεαλισμό και διεθνείς σχέσεις- τον αντιμετωπίζουμε κάπως αντιφατικά. Ειδικά ένα συγκεκριμένο ρεύμα σκέψης περί εξωτερικής πολιτικής. Από την μια ο ρεαλισμός είναι η αγαπημένη επωδός όταν πρόκειται να δικαιολογήσουμε την ανάγκη για νέα όπλα. Είναι συνεπώς συμπαθής όταν μας θυμίζει οτι ζούμε σε έναν σκληρό κόσμο αυτοβοήθειας κι έτσι πρέπει να εκμεταλλευόμαστε τα κενά δικαίου με βάση τα συμφέροντά μας. Πληροφορούμαστε λοιπόν πως ο ρεαλισμός "είναι το μοναδικό κριτήριο λήψης αποφάσεων των κρατών" (κρατήστε το αυτό θα μας χρειαστεί αργότερα) και πως "οι ηγεσίες που άργησαν να αποδεχτούν την νέα πραγματικότητα βρέθηκαν σε δυσμενή θέση". Αυτή είναι όντως η μια πλευρά του ρεαλισμού, που μπορούμε να συνοψίσουμε στη φράση "είναι ένας σκληρός κόσμος". Η δεύτερη πλευρά του είναι ότι οι ρεαλιστές είναι -ή τουλάχιστον έχουν τη φήμη πως είναι- αδιόρθωτα πεσιμιστές (πόσες φορές έχεις ακούσει το "ας είμαστε ρεαλιστές" και περιμένεις να ακούσεις κάτι ευχάριστο στη συνέχεια;). Σ' αυτήν την περίπτωση, που δηλαδή κάποιος στο όνομα του ρεαλισμού συνιστά υποχωρητικότητα, τότε σπεύδουμε να βάλουμε τον ρεαλισμό του σε εισαγωγικά και να διευκρινίσουμε πως ο ρεαλισμός στην ουσία είναι η "προσεκτική ανάγνωση των συνθηκών και των συσχετισμών που επιτρέπουν να μεγιστοποιήσουμε το συμφέρον μας" και "δεν είναι μόνο και δεν είναι κυρίως η περιγραφή της κατάστασης. Είναι πρωτίστως η κατανόηση της τάσης". Καλά είμαστε μέχρι εδώ, η ποικιλομορφία του ρεαλισμού μας επιτρέπει να δεχτούμε τις περισσότερες απο τις εκφράσεις που αναφέρθηκαν ως -έστω κι εν μέρει- ορθές. Πάμε λοιπόν εκεί που το επιχείρημα μπάζει άσχημα, δηλαδή στις πρακτικές συνέπειες.
Οι πρακτικές συνέπειες έχουνε να κάνουνε με το πως ορίζεις το "εθνικό συμφέρον" που μας καλείς να προωθήσουμε ρεαλιστικά. Ένα επιχείρημα λοιπόν του άρθρου του Χ. Λαζαρίδη (2007) είναι ότι εφόσον η ΠΓΔΜ διαλύεται ή είναι έστω στα πρόθυρα της διάλυσης, δεν χρειάζεται να συμβιβαστείς γιατί είναι "αντιρεαλιστικό" καθώς σύντομα θα καταρρεύσει η γείτων σαν την ΕΣΣΔ απο τις εσωτερικές τις αντιφάσεις. Το ίδιο ακριβώς επιχείρημα επαναλαμβάνεται στο άρθρο του Κ. Χολέβα (2009). Συμπέρασμα: παρόλο που διεθνώς μόνο εσύ χτυπιέσαι ακόμα για το όνομα ενός γειτονικού κράτους, ο ρεαλισμός σου επιβάλλει να συνεχίσεις να χτυπιέσαι επειδή το κράτος αυτό δεν είναι βιώσιμο. Η "χαμένη υπόθεση" λοιπόν θα κερδηθεί και το εθνικό σου συμφέρον θα έχει εξυπηρετηθεί. Απορία πριν περάσουμε στο τι έχουνε να πούν οι ρεαλιστές: Εξήγησέ μου πως ακριβώς με συμφέρει περισσότερο ένα διαλυμένο κράτος στη γειτονιά μου από ένα σταθερό; Και μιας και είμαστε στα του ρεαλισμού, θα ξέρεις σίγουρα την έννοια του κενού ισχύος. Αυτό ποιός θα το καλύψει; Γιατί μην μου πεις οτι περιμένεις να σε δεχτούνε σαν ελευθερωτή όταν τους έχεις αλλάξει τον αδόξαστο τόσα χρόνια για το όνομα τους.
Φτάνουμε λοιπόν στο καίριο κατ' εμέ σημείο: Πως στο καλό έφτασες να κάνεις την ονομασία ενός μικρού κράτους στόχο εξωτερικής πολιτικής και να τη συνδέσεις με το εθνικό συμφέρον; Η απάντηση υποθέτω έχει να κάνει με το "επειδή έχουμε δίκιο". Εντελώς ξαφνικά λοιπόν το δίκαιο αποκαθίσταται στον θρόνο του και ξεχνάμε τον ρεαλισμό που μας λέει ότι ζούμε σε έναν κόσμο που might makes right. "Εντάξει λοιπόν -μου απαντάς- τότε το κάνω επειδή μπορώ". Δεν βρήκες καλύτερο τρόπο να σπαταλήσεις το πολιτικό κεφάλαιο και την επιρροή σου; Ο λόγος που ένα ζήτημα σαν κι αυτό έχει αναχθεί σε κορωνίδα της εξωτερικής πολιτικής έχει να κάνει με το ότι ορισμένοι αντιλαμβάνονται το εθνικό συμφέρον με όρους εθνικισμού. Αυτό οι ρεαλιστές μπορούνε να σου εξηγήσουνε για ποιόν λόγο είναι καταστροφικό μιας και έχουνε δώσει κάποια σημασία στον εθνικισμό, αν και φαντάζομαι όταν τους διάβαζες σε ενδιέφεραν περισσότερο τα power maxims. Ο πρώτος λόγος είναι εσωτερικής πολιτικής και δεν χρειάζεται ρεαλισμός για να τον καταλάβεις. Πολιτικοί και στις δυο χώρες μαλλιοτραβιούνται και χρησιμοποιούνε το ζήτημα για εσωτερική κατανάλωση, με αποτέλεσμα να έχουνε φανατίσει τόσο την κοινή τους γνώμη που κινδυνεύουνε να χάσουνε τις εκλογές αν το λύσουνε.
Δεύτερον, η τραγωδία των σύγχρονων διεθνών σχέσεων κατά τους ρεαλιστές δεν βρίσκεται στο ότι ο κόσμος έγινε πιο άδικος -πάντα ήτανε- αλλά στο ότι εκεί που παλιά υπήρχε ένας ελάχιστος, αμοιβαία αποδεκτός, παγκόσμιος, ηθικός κώδικας συμπεριφοράς των κρατών, αυτός κατέρρευσε χάρη στον εθνικισμό. Αν λοιπόν σου πήγαινε στραβά η σταυροφορία έλεγες πως ήτανε θέλημα Θεού και ησύχαζες ή -αργότερα, στον 19ο αιώνα- τα έβρισκες εύκολα με τους λοιπούς διπλωμάτες που μοιραζόσαστε κοινές αξίες και παιδεία. Με την εμφάνιση όμως του εθνικισμού και της μαζικής δημοκρατίας η παγκόσμια ηθική αντικαθίσταται από την εθνική (λέγε με δίκαια του έθνους ή ιστορικό προορισμό). Επειδή όμως έχουμε πάντα την τάση να μπερδεύουμε τις δικές μας αξίες με τις παγκόσμιες, έχεις ταυτόχρονα ν (όπου ν ο αριθμός των εθνικών κρατών) ηθικούς κώδικες που απαιτούν να αναγνωριστούν και να επιβληθούν στους υπόλοιπους. Τον επίλογο τον αφήνω στον Morgenthau που τα λέει καλύτερα απο μένα:
“Carrying their idols before them, the nationalistic masses of our time meet in the international arena, each group convinced that it executes the mandate of history, that it does for humanity what it seems to do for itself, and that it fulfils a sacred mission ordained by providence, however defined. Little do they know that they meet under an empty sky from which the gods have departed” (Morganthau, 1948 p.99)
ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΣΠΙΤΙ: Εφόσον ο ρεαλισμός "είναι το μοναδικό κριτήριο λήψης αποφάσεων των κρατών" (βλ. πρώτη παράγραφο) και εφόσον ο ρεαλισμός θεωρεί τον εθνικισμό ως μια καταστροφική εφεύρεση, από που συνάγεται πώς μια κοντόφθαλμα εθνικιστική πολιτική είναι ρεαλιστική; ----------------------------------------------------------------------------------------- Μπορείτε να ρίξετε μια ματιά στις απόψεις των κλασικών ρεαλιστών στα ακόλουθα: E.H. Carr "Η εικοσαετής κρίση" (υπάρχει και στα ελληνικά) και H. Morgenthau "Politics Among Nations". Εδικά για τον εθνικισμό ο Carr έχει ασχοληθεί στο "Nationalism and after" και στο "Conditions of Peace", γραμμένα και τα δυο στα μέσα της δεκαετίας του '40. Η παράθεση παραπάνω είναι απο: Morgenthau 'The Twilight of International Morality' (άρθρο στο Ethics, Ιαν 1948)
