Τα άνθη της αβεβαιότητας

Those days are past now
And in the past they must remain
But we can still rise now
And be the nation again
That stood against him
Proud Edward's Army
And sent him homeward,
Tae think again.

Σε κάποια παλιότερη ανάρτηση με είχε ρωτήσει η Ιωάννα για το ζήτημα της ανεξαρτησίας της Σκωτίας και είχα υποσχεθεί να αφιερώσω ξεχωριστή ανάρτηση στο θέμα. Εδώ είμαστε λοιπόν. Σκέφτηκα αρκετά για το πως πρέπει να προσεγγίσω το παράδοξο που είναι ο Σκώτικος εθνικισμός και τελικά αποφάσισα να το κάνω μετά μουσικής. Ας τα πάρω όμως από την αρχή.
Γιατί όμως "παράδοξο"; Άλλωστε η εποχή του εθνικισμού δεν έχει πεθάνει ακόμα και το ξέρουμε. Ο εθνικισμός όμως της Σκωτίας ανήκει στην ομάδα εκείνων των εθνικισμών που αναπτύχθηκαν κάπως βεβιασμένα και καθυστερημένα μέσα σε κράτη που ήδη είχανε περάσει την διαδικασία ομογενοποίησης του κράτους και δεδομένης της ανάπτυξής τους νομίζανε πως είχανε πια κοιμίσει τα φαντάσματα του παρελθόντος. Ένα άλλο παράδειγμα θα μπορούσαν να είναι οι Καταλανοί της Ισπανίας ή οι Φλαμανδοί του Βελγίου. Τυπικά δεν είναι δύσκολο να φτιάξεις ένα έθνος, σου χρειάζεται μια εγγράματη υψηλή κουλτούρα, μια βιομηχανική κοινωνία (ή μια που να την έχει πιάσει ο απόηχος της εκβιομηχάνισης) και αυτά που ο Γκέλνερ αποκαλεί "πολιτιστικά κουρέλια" δηλαδή το υλικό του παρελθόντος που θα οικειοποιηθείς και θα ερμηνεύσεις αναχρονιστικά με όρους 'εθνικούς'. Ζήτημα-κλειδί όμως παραμένει το βέλτιστο μέγεθος των εθνικών μονάδων ή μάλλον το ελάχιστο μέγεθος. Ειδάλλως η βιομηχανική κοινωνία θα μπορούσε να συνεχίσει με την πολιτική οργάνωση των φεουδαρχικών χρόνων και του συνεπαγόμενου πολιτιστικού κατακερματισμού. Πάμε λοιπόν στο πρώτο ζήτημα: θα μπορούσε η Σκωτία να καλύπτει αυτές τις ελάχιστες προϋποθέσεις;
Η απάντηση είναι καταφατική. Μια ματιά στη γειτονιά μας δείχνει πως έχουνε προκύψει πολύ πιο απίθανα εθνικά κράτη από την Σκωτία των 5 εκατομμυρίων και της σχετικά εύρωστης οικονομίας. Που βρίσκεται λοιπόν το παράδοξο; Στο ότι η Σκωτία βρέθηκε στην περίοδο της κατασκευής των δυτικοευρωπαϊκών εθνών να βρίσκεται ενσωματωμένη στο κράτος απ' όπου ξεκίνησε η βιομηχανική επανάσταση. Η ένωση των στεμμάτων τον ύστερο 17ο αιώνα και τον κοινοβουλίων λίγες δεκαετίες αργότερα, έναν αιώνα πριν την Γαλλική επανάσταση έφερε τη Σκωτία αγκαλιά με την Αγγλία έναν αιώνα πριν τα ιδεώδη του εθνικισμού εξαπλωθούνε στην Ευρώπη. Η συγκρότηση της "Βρετανικής" ταυτότητας ως σύνθετης ταυτότητας αποτελούμενης (και) από τις επιμέρους ταυτότητες των μερών γινότανε ακριβώς με την ίδια διαδικασία και την ίδια εποχή που η Γαλλία του Λουδοβίκου γινότανε η Γαλλία των Γάλλων. Μικρή χαριτωμένη σχετική λεπτομέρεια: Το κιλτ έγινε μέηνστρημ στην εκδήλωση της σκωτικής ταυτότητας όταν ο Γ. Σκοτ οργάνωσε το 1822 την επίσκεψη του Γεωργίου του Δ' στο Εδιμβούργο και ο βασιλιάς φόρεσε κιλτ για την περίσταση. Η Σκωτία λοιπόν είναι μέρος της πολυσύνθετης βρετανικής ταυτότητας όσο και η Αγγλία και αυτό δεν φαίνεται μόνο απο το Union Jack που ενσωματώνει και τις δύο σημαίες μα και από την ίδια την βασιλική οικογένεια που προσωποποιεί την ενότητα του έθνους και ντύνεται πολύ διαφορετικά όταν βρίσκεται στο Balmoral απ' ότι όταν είναι στο Λονδίνο.
Μπορείς όμως να αποκοιμήσεις το φάντασμα; Μάλλον όχι ή τουλάχιστον όχι εντελώς. Κι έτσι φτάνουμε στη δεκαετία του 1970 και τους αρχικά περιθωριακούς Σκώτους εθνικιστές και το σύνθημά τους "it's Scotland's oil" για τα κοιτάσματα της Βορείου Θάλασσας. Το 1995 η Σκωτία απέκτησε λόγω αποκέντρωσης το δικό της κοινοβούλιο στο οποίο σήμερα κυβέρνηση μειοψηφίας ασκεί το εθνικιστικό κόμμα SNP που έχει υποσχεθεί και σχετικό δημοψήφισμα για ανεξαρτησία. Μπορεί όμως η Σκωτία να γίνει ανεξάρητη; Πέρα από τα τυπικά σχετικά με το στέμμα και τη διεθνή προσωπικότητα κτλ εαν ο πληθυσμός ήθελε καθολικά κάτι τέτοιο πιστεύω πως θα μπορούσαν. Το ζήτημα είναι πως ο πληθυσμός είναι διχασμένος. Αφενός είναι αυτοί για τους οποίους η Σκωτία πρέπει να πάρει τα μπογαλάκια της και να φύγει από το Ηνωμένο Βασίλειο μένοντας όμως στην Ευρωπαϊκή Ένωση (η άποψη του SNP). Αφετέρου είναι αυτοί που θεωρούνε ευαυτούς Βρετανούς. Και ανάμεσα είναι το καθόλου ασήμαντο τμήμα του πληθυσμού που πιστεύει πως η αυτονομία είναι αρκετή και ο πολιτιστικός εθνικισμός και η "ξεχωριστή ταυτότητα" δεν συνεπάγεται ντε και καλά ανάγκη διάσπασης του Ηνωμένου Βασιλείου. Άλλωστε κανείς δεν εγγυάται πως η Σκωτία θα είναι καλύτερα μόνη της έστω κι αν της μείνουνε τα πετρέλαια της Βόρειας Θάλασσας (τα οποία παρεμπιπτόντως τελειώνουνε).
Πάμε λοιπόν και στα τραγουδάκια. Εννοείται πως δεν είναι απλά τραγουδάκια μα δυο εναλλακτικές προτάσεις για τον εθνικό ύμνο της Σκωτίας. Θέλω να παρατηρήσετε τη διαφορά στον στίχο. Το πρώτο, γραμμένο απο τον Βurns το 1793 (!) είναι το Scots Wha Hae (Scots, Who Have) και χρησιμοποιούνταν ως de facto εθνικός ύμνος παλιότερα. Ακούστε το στο youtube εδώ. Θα μπορούσε να είναι ένας "κανονικός" εθνικός ύμνος, με τα κλασικά μοτίβα του, την ελευθερία, τις μάχες, τα εθνικά δίκια και τις αρετές. ΔΕΝ είναι όμως ο κυρίαρχος. Αντ' αυτού στα ματς ή όπου αλλού χρειάζεται ο ύμνος της Σκωτίας , αυτό που ακούγεται είναι το Flower of Scotland, ένα λαϊκό τραγουδάκι γραμμένο μόλις το 1967 το οποίο μπορείτε να ακούσετε εδώ. Το τραγούδι πρωτοτραγουδήθηκε για πρώτη φορά το 1990 σε αγώνα ράγκμπι με έκδηλη συγκίνηση από πλευράς κοινού και μπορείτε να δείτε το βιντεάκι εδώ. Ο τρέχων ύμνος της Σκωτίας αν προσέξετε τον στίχο του δεν είναι το πατριωτικό άσμα που θα περίμενε κανείς, μα κάτι πολύ πιο ώριμο που αντικατοπτρίζει τις συλλογικές ανασφάλειες και την αβεβαιότητα του λαού που το έχει υιοθετήσει. Κατ' εμέ είναι ό,τι πιο ταιριαστό θα μπορούσανε ποτέ να βρούνε. Περιττό να αναφερθεί πως η στροφή με την οποία ανοίγει η ανάρτηση είναι παρμένη από το τραγούδι όπως άλλωστε και ο τίτλος (κατά το ήμισυ γιατί το έτερον ήμισυ το χρωστάμε στον Μποντλέρ).