Our nationality is like our relations to women: too implicated in our moral nature to be changed honorably, and too accidental to be worth changing (G. Santayana)
Έτσι όπως καθόμουν στον γυάλινο πύργο μου και είχα αρχίσει να ξανασχολούμαι με τα ταπεινά μου ακαδημαϊκά, άκουσα φασαρία, κλαυθμούς και οδυρμούς, τις ιαχές των νικητών και τις οιμωγές των νικημένων κτλ κτλ. Βγήκα λοιπόν στο παράθυρό μου που βλέπει στην μπλογκόσφαιρα κι ευθύς ανέκραξα με δέος "γιατί σφάζεται ο κόσμος και λασπολογεί πατέρα;". Εν αρχη ησαν τα βλογ που παρακολουθώ. Ευχαριστώ λοιπόν τον Zaphod γιατί χωρίς
την ανάρτησή του δεν θα είχα πάρει γραμμή τίποτα. Από κει πέρασα στο
jungle report αν και σαν λαμπρός πολιτικός επιστήμονας που είμαι είχα πλεον καταλάβει. Καλώς ή κακώς -
καλώς και θα εξηγήσω μετά το γιατί- το επίκεντρο της προσοχής ήτανε η αποκάλυψη της παραποίησης αυτών που γράφει η κ. Δραγώνα παρά ο σχολιασμός των όσων γράφει ως τέτοιων. Εξηγώ το
καλώς: ούτε στην ακαδημαϊκή κοινότητα δεν είναι λυμένα ορισμένα από αυτά τα ζητήματα και λόγω του λαγκ μεταξύ ακαδημαϊκής κοινότητας και κοινωνίας δεν μπορούμε να περιμένουμε από την κοινωνία να μπορεί να αφουγκραστεί μια συζήτηση στην οποία ακόμα και οι συμμετέχοντες, που δεν κάνουν τίποτα άλλο στη ζωή τους, δεν βγάζουν άκρη.
Η άνωθι προσέγγιση έχει το ακόλουθο πρόβλημα. Κάποιος που μεγάλωσε -όπως όλοι μας- θεωρώντας την ιστορία των σχολικών εγχειριδίων ως αντικειμενική και αυτονόητη, ελάχιστα θα επηρρεαστεί από την αποκάλυψη της παραποίησης. Εαν διαβάσει λοιπόν τα αυθεντικά αποσπάσματα που παραθέτει το jungle report θα διαφωνήσει ούτως ή άλλως. Αυτή είναι και η γραμμή που ακολουθεί ο Άδωνις
στην απάντησή του, ότι δηλαδή αντιπαρατίθεται με το γενικό πνεύμα όσων γράφει η κ. Δραγώνα. Σ' αυτό λοιπόν θα σταθώ κυρίως, με την επισήμανση πως μιας και δεν έχω τα βιβλία εδώ και ούτε υπάρχει τρόπος να τα αποκτήσω, θα μείνω στα αποσπάσματα που δίνει ο κ. Γεωργιάδης από την δεύτερη εκπομπή του (ναι έκατσα και την είδα, από την 3η συνέχεια αρχίζει και ασχολείται με τα βιβλία).
Αυτά λοιπόν που ο Άδωνις περιγράφει ως προδοσία (sic) εκ μέρους της κ. Δραγώνα είναι (α) η άποψη πως τα σχολικά βιβλία δημιουργούν την εντύπωση πως το έθνος αν και νεωτερικό φαινόμενο είναι αιώνιο, (β) η χρήση εισαγωγικών στην λέξη 'κατοχή' σχετικά με την οθωμανική περίοδο. Συνεχίζοντας, ασκείται έντονη κριτική στην αντίληψη πως (γ) το εκπαιδευτικό σύστημα συμβάλλει καθοριστικά στην κατασκευή της εθνικής ταυτότητας και είναι εγλωβισμένο στους μύθους και τις αντιφάσεις του εθνικισμού του 19ου αιώνα. Τέλος βάλλεται η άποψη πως (δ) η εθνική ταυτότητα κατασκευάζεται καταγγέλεται ως άρνηση της ύπαρξης εθνικής ταυτότητας και συνεπώς η κ. Δραγώνα "δεν πιστεύει πως είμαστε Έλληνες". Έχω ήδη αρκετό υλικό για σχολιασμό και συνεπώς θα μου επιτραπεί να αγνοήσω τα υπόλοιπα, πάνω κάτω στο ίδιο πνεύμα είναι.
Προκαταρκτική παρατήρηση: Τα δοκίμια που σχολιάζει ο Άδωνις, μπορούνε γενικά να ενταχτούνε στην μοντερνιστική προσέγγιση του εθνικισμού, που είναι και η κυρίαρχη στην ακαδημαϊκή κοινότητα. Η αντίπαλη προσέγγιση, αυτή δηλαδή των εθνοσυμβολιστών (θα τους δείτε και ειρωνικά ως primordialists) έχει μικρότερη απήχηση και λιγότερο τρανταχτά ονόματα. Η wikipedia είναι κάπως ανεπαρκής εκτός κι αν κοιτάξετε για συγκεκριμένους συντάκτες οπότε για γενικές πληροφορίες ρίξτε μια ματιά
εδώ. Περιττό να αναφερθεί πως ο όρος "εθνομηδενιστές" είναι ελληνικός νεολογισμός που χρησιμοποιείται για να τσουβαλιαστούν οι μοντερνιστές παρά τις σημαντικές μεταξύ τους διαφορές, όπως θα διαπιστώσετε
εδώ (προσέχτε ειδικά τα σχόλια). Προφανώς
καλά κάνει και απορεί ο omadeon, τέτοιος όρος δεν υπάρχει. Κρατάμε την παρατήρηση και προχωράμε.
(Α) Η αντίρρηση του Άδωνι δεν είναι προφανώς αν τα σχολεία κάνουν καλώς που διδάσκουν το έθνος ως αιώνια εξωιστορική κατηγορία (θεωρεί πως καλώς κάνουν) μα το ότι η αντίληψη της ιστορικότητας του έθνους είναι εσφαλμένη. Δεν ξέρω από που πήρε τον πρώτο τίτλο της η κ. Δραγώνα, πάντως αν ακολουθούσε τις αντιλήψεις του Άδωνι στην επιστημονική της δουλειά, σίγουρα διδακτορικό δεν θα έπαιρνε. Το ότι το "έθνος" ως λέξη μπορούμε να το βρούμε να υπάρχει και σε αρχαία κείμενα, δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι εννοούνταν όπως σήμερα. Η ταύτιση του έθνους με το κράτος είναι φαινόμενο της νεωτερικότητας (19ος αιώνας). Σε ποιόν πολιτικό οργανισμό οι πολίτες απευθύνανε την νομιμοφροσύνη τους στο παρελθόν είναι ενδεικτικό. Οι αρχαίοι Έλληνες λχ ήτανε πρώτιστα περήφανοι που ήτανε πολίτες της πόλης-κράτους τους (απο κει βγαίνει και το πολίτης άλλωστε) και όχι πατριώτες, χαρακτηριστικό που αποδίδανε στους βαρβάρους [1]. Γι αυτούς συνεπώς το ελληνικό έθνος δεν ήτανε κάτι παραπάνω από μια χαλαρή ομαδοποίηση σαν αυτό που σήμερα αποκαλούμε "δυτικό κόσμο" ή "αραβικό κόσμο". Το ότι οι μεγάλες αυτοκρατορίες βλ. Ρωμαϊκή, Βυζαντινή, Οθωμανική, Αυστρουγαρία ήτανε 'πολυεθνικές' δεν είναι κάτι που ήτανε παρά την φύση. Δεν ήτανε λοιπόν μια τάξη που διαταράχτηκε ρίχνοντας τα έθνη σε νάρκη μέχρι να ξυπνήσουνε τον 19ο αιώνα. Τα έθνη απλούστατα δεν προϋπήρχανε και ακριβώς το ότι οι πολυεθνικές αυτοκρατορίες μπήκανε σε τροχιά παρακμής και καταρρεύσανε κατά τον 19ο και 20ο αιώνα σημαίνει ότι κατέστησαν παρωχημένες εκείνη την περίοδο επειδή μόνο εκείνη την περίοδο θα μπορούσαν να είναι παρωχημένες. Κοντολογίς, ο εθνικισμός είναι μια ιδεολογία από τα απότοκα της Γαλλικής επανάστασης, πετυχημένη γιατί ανταποκρίνεται στις ανάγκες της βιομηχανικής κοινωνίας για ομοιογένεια στον πληθυσμό και ισχυρή κεντρική εξουσία [2]. Κι ένα παραδειγματάκι από την ιστορία μας: Ο Καποδίστριας ήτανε υπουργός εξωτερικών της Ρωσικής Αυτοκρατορίας πράγμα που δεν τον εμπόδισε να αναλάβει αργότερα το ελληνικό κράτος. Η Ρωσία τον είχε δεχτεί ως τέτοιον γιατί απλούστατα η εθνική συνείδηση δεν ήτανε ουσιώδες στοιχείο νομιμοποίησης της εξουσίας, το πρόσωπο του τσάρου ήταν. Ο κώδικας αξιών λοιπόν απείχε έτη φωτός από τον σημερινό. Κανείς δεν θεώρησε τον Καποδίστρια προδότη στην Ελλάδα και κανείς στην Ρωσία δεν εξεγέρθηκε για τον αλλοεθνή που ανέλαβε την εξωτερική τους πολιτική.
(Β) Προφανώς και δεν υπήρξε ποτέ Οθωμανική "κατοχή". Εάν θέλουμε ντε και καλά κάποιον αρνητικά φορτισμένο όρο ας πούμε "κυριαρχία". Κατοχή έχεις όταν κάποιο κράτος Α καταλαμβάνει εδάφη ή το σύνολο κράτους Β για χρονικό διάστημα Χ και έπειτα το κράτος Β απελευθερώνεται και ανακτά την ανεξαρτησία του. Διαφορετικά έχεις κατάκτηση. Περιττό να αναφέρουμε πως 400 χρόνια είναι πολλά για κατοχή και πως αν δεν κάνω λάθος το 1830 ιδρύθηκε κράτος με την επωνυμία "Βασίλειο της Ελλάδας" και όχι "Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία". Τώρα που το σκέφτομαι γέλιο θα είχε, θα φωνάζανε οι Οθωμανοί για το όνομα μιας και θα θεωρούσανε εαυτούς διάδοχο κράτος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και τελικά η Ελλάδα θα αναγνωριζότανε ως "Πρώην ΝΔ επαρχίες της Ανατολικής Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας" ή ΠΝΔΕΑΡΑ
Με το (Γ) δεν θα ασχοληθούμε ιδιαίτερα οπότε πάω κατευθείαν στο (Δ). Το ότι θεωρεί η κ Δραγώνα την εθνική ταυτότητα κατασκευασμένη δεν σημαίνει ότι αρνείται πως είμαστε Έλληνες. Η στάση της είναι εντιμότατη και δηλώνει πως ναι μεν είμαστε Έλληνες αλλά καλά θα κάνουμε να έχουμε υπόψιν μας και πως γίναμε. Κι επειδή έχει πλήρη επίγνωση του γεγονότος ότι ακόμα ζούμε σε εποχή εθνικισμού (ως ταύτιση έθνους με πολιτική οντότητα κι όχι ως κραυγές περί επιούσιων λαών και ιστορικών προορισμών) και δεν μπορούμε να κατασκευάζουμε μη εθνικές ταυτότητες, προτείνει την κατασκευή μιας ελληνικής ταυτότητας πιο προσγειωμένης στην πραγματικότητα και πιο ανεκτικής πράγμα που προφανώς βρίσκει αντίθετο τον κ. Γεωργιάδη.
--------------------------------------------------
[1] Αναφέρεται από τον K Deutsch αλλά και στο εξαιρετικό βιβλίο του Π. Λέκκα για τον εθνικισμό "Η εθνικιστική ιδεολογία" (σ. 80)
[2] Εδώ ακολουθώ κυρίως το επιχείρημα του Gellner που θεωρώ πιο πειστικό επειδή συμπεριλαμβάνει και υλικούς-μηχανιστικούς παράγοντες