Οι παπαρούνες της Φλάνδρας

"Τα φώτα σβήνουν σ' ολόκληρη την Ευρώπη. Σ' όλη τη ζωή μας, δεν θα τα ξαναδούμε ν' ανάβουν" E. Gray (1914)

Ήταν Γενάρης του 2002 και μόλις είχα πάρει στα χέρια μου το National Geographic του μήνα. Άνοιξα το άρθρο για τη "Νέα Ευρώπη" στο οποίο φιγουράριζε η φωτογραφία ενός κέρματος ευρώ και άρχισα να διαβάζω περιμένοντας να δω κάτι για την ΟΝΕ. Όπως συμβαίνει αρκετά συχνά, έκανα λάθος: 'Οι παπαρούνες της Φλάνδρας ανθίζουν ακόμα ανάμεσα στις σειρές των σταυρών. Στα ανθισμένα λιβάδια γύρω από την αρχαία πόλη Ιπρ υπάρχουν 170 στρατιωτικά νεκροταφεία όπου οι ταφόπλακες αναγράφουν τους λόγους για τους οποίους στρατιώτες 20 τουλάχιστον διαφορετικών εθνοτήτων χάθηκαν εκεί στους δύο Παγκόσμιους Πολέμους: «Morts pour la France» (Νεκροί για τη Γαλλία)· «For King and Country» (Υπέρ βασιλέως και πατρίδος)· «Deutschland muss leben» (Ζήτω η Γερμανία).' Ο συντάκτης είχε επιλέξει να ξεκινήσει την παρουσίαση της ενωμένης Ευρώπης, από τα πεδία της Φλάνδρας που είδανε τις μεγαλύτερες ανθρωποσφαγές του Μεγάλου Πολέμου (όπως λένε οι δυτικοί τον Πρώτο Παγκόσμιο). Ρουα ματ εκ μέρους του συντάκτη. Ποτέ δεν ξεπέρασα πραγματικά το ταρακούνημα που ένιωσα διαβάζοντας αυτές τις φράσεις.

Για μένα μέχρι τότε (στο πρώτο έτος του πανεπιστημίου), ο Πρώτος Παγκόσμιος δεν ήτανε παρά μια σύρραξη στην οποία η Ελλάδα βρέθηκε στην σωστή πλευρά. Έχετε προσέξει ποτέ ότι η ιστορία του σχολείου πέρα από τα λοιπά καταφανή της ελαττώματα παρουσιάζει τα σύγχρονα παγκόσμια γεγονότα σαν επεισόδια στην εμπέδωση του νεοελληνικού κράτους; Έτσι και για μένα μέχρι εκείνο το πρωί ο πόλεμος σήμαινε απλά τη συνθήκη των Σεβρών και ήτανε πιο ασήμαντος -σε απώλειες και σε προσαρτημένα εδάφη- από τους βαλκανικούς. Η επιλογή όμως του αρθρογράφου να βάλει δίπλα δίπλα τις επιγραφές των τάφων της Ιπρ, σε διαφορετικές γλώσσες που όμως λένε το ίδιο πράγμα, με συντάραξε. Γιατί για πρώτη φορά μου έκανε αρκετά ξεκάθαρο ότι στην ιστορία δεν υπάρχουνε καλοί και κακοί. Ο Γερμανός στρατιώτης που αλληλοσκοτώθηκε με τον Γάλλο ή τον Βρετανό, ούτε ήτανε χειρότερος άνθρωπος απ' τους άλλους, ούτε η κυβέρνησή του ήτανε χειρότερη και τον παραπλάνησε. Ο Πρώτος Παγκόσμιος εξελίχθηκε σε τέτοιο μακελειό, επειδή ήτανε ο πρώτος πόλεμος στην ιστορία που έλαβε χώρα μεταξύ κρατών που ήτανε πλέον εθνικά. Ο εθνικισμός ήδη αναπτυσσότανε από τον περασμένο αιώνα, μα έπρεπε να συνδυαστεί με τη μαζική δημοκρατία για να αποκτήσει μια τόσο καταστροφική διάσταση. Ήτανε οι ίδιοι οι λαοί της Ευρώπης που μπήκανε με ενθουσιασμό στον πόλεμο και το μίσος ακολούθησε. Εκ των υστέρων, μπορούμε πάντα να ρίξουμε το φταίξιμο στις ανίκανες ηγεσίες, που όταν κάτι πάει στραβά γίνονται αποδιοπομπαίοι τράγοι για συλλογικά σφάλματα. Μοιραία, ένα εύθραυστο σύστημα που είχε σχεδιαστεί για να εξισορροπεί κράτη που κυβερνούσαν αριστοκρατικές ολιγαρχίες, πρόθυμες να συμβιβαστούν με μια ανταλλαγή επαρχιών, κατέρρευσε. Πώς λοιπόν μπορείς να ρίξεις το φταίξιμο κάπου όταν όλοι οι λαοί της Ευρώπης πολεμούσαν και σκοτώνονταν για τέσσερα χρόνια για αφηρημένες έννοιες όπως η Γαλλία ή η Γερμανία και μισώντας σαν να ήτανε ανθρώπινα πλάσματα αφηρημένες έννοιες όπως τη Γαλλία και τη Γερμανία;

Στις 11 Νοέμβρη, πριν από 91 χρόνια ο Πρώτος Παγκόσμιος έληξε και άφησε πίσω του μια Ευρώπη που πλέον είχε χάσει την εμπιστοσύνη στον εαυτό της και στην αέναη πρόοδο και μια γενιά καταρρακωμένη και σακατεμένη στα χαρακώματα. Ο κόσμος, ποτέ πια δεν θα ήταν ο ίδιος όπως δείχνει και το σχόλιο του Βρετανού υπουργού των εξωτερικών με το οποίο ξεκίνησα την ανάρτηση. Επιστρέφω όμως στο άρθρο του NG. Η πρώτη πρόταση παραπέμπει σε ένα πολύ γνωστό ποίημα του 1915 που ακούγεται συχνά στους εορτασμούς για τον πόλεμο στον αγγλοσαξονικό κόσμο (οι Γερμανοί, επειδή χάσανε κι επειδή τους πείσανε ότι φταίγανε αυτοί δεν έχουνε κάτι αντίστοιχο) μα που στην Ελλάδα δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό. Γράφτηκε το 1915 από έναν καναδό ταγματάρχη που έχασε έναν φίλο στη μάχη και γι αυτό πιστεύω μπορούμε να του συγχωρήσουμε την μαχητική τρίτη στροφή. Το βίντεο που διάλεξα, είναι κατά τη γνώμη μου το πιο αντιπροσωπευτικό και το λιγότερο μονομερές.

In Flanders fields the poppies blow

Between the crosses, row on row,

That mark our place; and in the sky

The larks still bravely singing, fly

Scarce heard amid the guns below

We are the dead. Short days ago

We lived, felt dawn, saw sunset glow,

Loved and were loved, and now we lie

In Flanders Fields

Take up our quarrel with the foe:

To you from failing hands we throw

The torch; be yours to hold it high.

If ye break faith with us who die

We shall not sleep, though poppies grow

In Flanders fields

(John McCrae 1915)

--------------------------------------------------------------------------

Ελληνική μετάφραση του ποιήματος υπάρχει εδώ (ούτε εγώ ήξερα ότι lark είναι ο κορυδαλλός). Επίσης, θα έκανα την ανάρτηση στις 11 Νοέμβρη που είναι η επέτειος αλλά έντρομος διαπίστωσα ότι έχω να κάνω μια παρουσίαση τότε, οπότε έκατσα και την έγραψα απόψε.