Μην βαράτε τον ρεαλιστή (δεν φταίει αυτός για τις μπαρούφες που ακούτε)

Στην Ελλάδα τον ρεαλισμό -μιλάω για ρεαλισμό και διεθνείς σχέσεις- τον αντιμετωπίζουμε κάπως αντιφατικά. Ειδικά ένα συγκεκριμένο ρεύμα σκέψης περί εξωτερικής πολιτικής. Από την μια ο ρεαλισμός είναι η αγαπημένη επωδός όταν πρόκειται να δικαιολογήσουμε την ανάγκη για νέα όπλα. Είναι συνεπώς συμπαθής όταν μας θυμίζει οτι ζούμε σε έναν σκληρό κόσμο αυτοβοήθειας κι έτσι πρέπει να εκμεταλλευόμαστε τα κενά δικαίου με βάση τα συμφέροντά μας. Πληροφορούμαστε λοιπόν πως ο ρεαλισμός "είναι το μοναδικό κριτήριο λήψης αποφάσεων των κρατών" (κρατήστε το αυτό θα μας χρειαστεί αργότερα) και πως "οι ηγεσίες που άργησαν να αποδεχτούν την νέα πραγματικότητα βρέθηκαν σε δυσμενή θέση". Αυτή είναι όντως η μια πλευρά του ρεαλισμού, που μπορούμε να συνοψίσουμε στη φράση "είναι ένας σκληρός κόσμος". Η δεύτερη πλευρά του είναι ότι οι ρεαλιστές είναι -ή τουλάχιστον έχουν τη φήμη πως είναι- αδιόρθωτα πεσιμιστές (πόσες φορές έχεις ακούσει το "ας είμαστε ρεαλιστές" και περιμένεις να ακούσεις κάτι ευχάριστο στη συνέχεια;). Σ' αυτήν την περίπτωση, που δηλαδή κάποιος στο όνομα του ρεαλισμού συνιστά υποχωρητικότητα, τότε σπεύδουμε να βάλουμε τον ρεαλισμό του σε εισαγωγικά και να διευκρινίσουμε πως ο ρεαλισμός στην ουσία είναι η "προσεκτική ανάγνωση των συνθηκών και των συσχετισμών που επιτρέπουν να μεγιστοποιήσουμε το συμφέρον μας" και "δεν είναι μόνο και δεν είναι κυρίως η περιγραφή της κατάστασης. Είναι πρωτίστως η κατανόηση της τάσης". Καλά είμαστε μέχρι εδώ, η ποικιλομορφία του ρεαλισμού μας επιτρέπει να δεχτούμε τις περισσότερες απο τις εκφράσεις που αναφέρθηκαν ως -έστω κι εν μέρει- ορθές. Πάμε λοιπόν εκεί που το επιχείρημα μπάζει άσχημα, δηλαδή στις πρακτικές συνέπειες.

Οι πρακτικές συνέπειες έχουνε να κάνουνε με το πως ορίζεις το "εθνικό συμφέρον" που μας καλείς να προωθήσουμε ρεαλιστικά. Ένα επιχείρημα λοιπόν του άρθρου του Χ. Λαζαρίδη (2007) είναι ότι εφόσον η ΠΓΔΜ διαλύεται ή είναι έστω στα πρόθυρα της διάλυσης, δεν χρειάζεται να συμβιβαστείς γιατί είναι "αντιρεαλιστικό" καθώς σύντομα θα καταρρεύσει η γείτων σαν την ΕΣΣΔ απο τις εσωτερικές τις αντιφάσεις. Το ίδιο ακριβώς επιχείρημα επαναλαμβάνεται στο άρθρο του Κ. Χολέβα (2009). Συμπέρασμα: παρόλο που διεθνώς μόνο εσύ χτυπιέσαι ακόμα για το όνομα ενός γειτονικού κράτους, ο ρεαλισμός σου επιβάλλει να συνεχίσεις να χτυπιέσαι επειδή το κράτος αυτό δεν είναι βιώσιμο. Η "χαμένη υπόθεση" λοιπόν θα κερδηθεί και το εθνικό σου συμφέρον θα έχει εξυπηρετηθεί. Απορία πριν περάσουμε στο τι έχουνε να πούν οι ρεαλιστές: Εξήγησέ μου πως ακριβώς με συμφέρει περισσότερο ένα διαλυμένο κράτος στη γειτονιά μου από ένα σταθερό; Και μιας και είμαστε στα του ρεαλισμού, θα ξέρεις σίγουρα την έννοια του κενού ισχύος. Αυτό ποιός θα το καλύψει; Γιατί μην μου πεις οτι περιμένεις να σε δεχτούνε σαν ελευθερωτή όταν τους έχεις αλλάξει τον αδόξαστο τόσα χρόνια για το όνομα τους.

Φτάνουμε λοιπόν στο καίριο κατ' εμέ σημείο: Πως στο καλό έφτασες να κάνεις την ονομασία ενός μικρού κράτους στόχο εξωτερικής πολιτικής και να τη συνδέσεις με το εθνικό συμφέρον; Η απάντηση υποθέτω έχει να κάνει με το "επειδή έχουμε δίκιο". Εντελώς ξαφνικά λοιπόν το δίκαιο αποκαθίσταται στον θρόνο του και ξεχνάμε τον ρεαλισμό που μας λέει ότι ζούμε σε έναν κόσμο που might makes right. "Εντάξει λοιπόν -μου απαντάς- τότε το κάνω επειδή μπορώ". Δεν βρήκες καλύτερο τρόπο να σπαταλήσεις το πολιτικό κεφάλαιο και την επιρροή σου; Ο λόγος που ένα ζήτημα σαν κι αυτό έχει αναχθεί σε κορωνίδα της εξωτερικής πολιτικής έχει να κάνει με το ότι ορισμένοι αντιλαμβάνονται το εθνικό συμφέρον με όρους εθνικισμού. Αυτό οι ρεαλιστές μπορούνε να σου εξηγήσουνε για ποιόν λόγο είναι καταστροφικό μιας και έχουνε δώσει κάποια σημασία στον εθνικισμό, αν και φαντάζομαι όταν τους διάβαζες σε ενδιέφεραν περισσότερο τα power maxims. Ο πρώτος λόγος είναι εσωτερικής πολιτικής και δεν χρειάζεται ρεαλισμός για να τον καταλάβεις. Πολιτικοί και στις δυο χώρες μαλλιοτραβιούνται και χρησιμοποιούνε το ζήτημα για εσωτερική κατανάλωση, με αποτέλεσμα να έχουνε φανατίσει τόσο την κοινή τους γνώμη που κινδυνεύουνε να χάσουνε τις εκλογές αν το λύσουνε.

Δεύτερον, η τραγωδία των σύγχρονων διεθνών σχέσεων κατά τους ρεαλιστές δεν βρίσκεται στο ότι ο κόσμος έγινε πιο άδικος -πάντα ήτανε- αλλά στο ότι εκεί που παλιά υπήρχε ένας ελάχιστος, αμοιβαία αποδεκτός, παγκόσμιος, ηθικός κώδικας συμπεριφοράς των κρατών, αυτός κατέρρευσε χάρη στον εθνικισμό. Αν λοιπόν σου πήγαινε στραβά η σταυροφορία έλεγες πως ήτανε θέλημα Θεού και ησύχαζες ή -αργότερα, στον 19ο αιώνα- τα έβρισκες εύκολα με τους λοιπούς διπλωμάτες που μοιραζόσαστε κοινές αξίες και παιδεία. Με την εμφάνιση όμως του εθνικισμού και της μαζικής δημοκρατίας η παγκόσμια ηθική αντικαθίσταται από την εθνική (λέγε με δίκαια του έθνους ή ιστορικό προορισμό). Επειδή όμως έχουμε πάντα την τάση να μπερδεύουμε τις δικές μας αξίες με τις παγκόσμιες, έχεις ταυτόχρονα ν (όπου ν ο αριθμός των εθνικών κρατών) ηθικούς κώδικες που απαιτούν να αναγνωριστούν και να επιβληθούν στους υπόλοιπους. Τον επίλογο τον αφήνω στον Morgenthau που τα λέει καλύτερα απο μένα:

“Carrying their idols before them, the nationalistic masses of our time meet in the international arena, each group convinced that it executes the mandate of history, that it does for humanity what it seems to do for itself, and that it fulfils a sacred mission ordained by providence, however defined.
Little do they know that they meet under an empty sky from which the gods have departed” (Morganthau, 1948 p.99)

ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΣΠΙΤΙ: Εφόσον ο ρεαλισμός "είναι το μοναδικό κριτήριο λήψης αποφάσεων των κρατών" (βλ. πρώτη παράγραφο) και εφόσον ο ρεαλισμός θεωρεί τον εθνικισμό ως μια καταστροφική εφεύρεση, από που συνάγεται πώς μια κοντόφθαλμα εθνικιστική πολιτική είναι ρεαλιστική;
-----------------------------------------------------------------------------------------
Μπορείτε να ρίξετε μια ματιά στις απόψεις των κλασικών ρεαλιστών στα ακόλουθα: E.H. Carr "Η εικοσαετής κρίση" (υπάρχει και στα ελληνικά) και H. Morgenthau "Politics Among Nations". Εδικά για τον εθνικισμό ο Carr έχει ασχοληθεί στο "Nationalism and after" και στο "Conditions of Peace", γραμμένα και τα δυο στα μέσα της δεκαετίας του '40. Η παράθεση παραπάνω είναι απο: Morgenthau 'The Twilight of International Morality' (άρθρο στο Ethics, Ιαν 1948)