Οδηγίες προς φερέλπιδες πεζοπόρους

Για την δρακόλιμνη της Τύμφης έχω ξαναμιλήσει πριν από καιρό. Είναι μια από τις αγαπημένες μου βόλτες και όταν μπορώ ανεβαίνω να της πω ένα 'γεια'. Συνήθως τυχαίνει να βρεθώ εκεί είτε αργά τον Αύγουστο-Σεπτέμβρη είτε νωρίς τον Μάιο-Ιούνιο. Φέτος όμως είχα την ατυχή έμπνευση να βρεθώ στο βουνό καταμεσής της τουριστικής σαιζόν και να συναντήσω αυτό το χαριτωμένο είδος της ελληνικής ορεινής πανίδας που ακούει στο όνομα "πεζοπόρος της μιας (και πιθανότατα τελευταίας) φοράς". Αναφέρομαι στον τύπο που θα συγκεντρώνει ένα ή περισσότερα από τα ακόλουθα χαρακτηριστικά:

α) Στην ανάβαση: Θα με προσπεράσει με γρήγορο ρυθμό και θα με χαιρετήσει με ύφος ορεινού καταδρομέα. Εάν πιάσουμε κουβέντα η πρώτη ερώτηση συνήθως θα είναι "έχεις ξανανέβει;". Μια και η απάντηση θα είναι καταφατική η επόμενη ερώτηση θα είναι "πόση ώρα θέλουμε;". Στην απάντηση πως χρειάζεται ακόμη ένα δίωρο και πως δεν χρειάζεται να πάει του σκοτωμού θα χαμογελάσει συγκαταβατικά και θα συνεχίσει τον δρόμο του με τον ίδιο ρυθμό. 

β) Στην κατάβαση: Όταν τον ξαναπετύχω στην κατάβαση (την δική του κατάβαση γιατί εγώ ακόμα ανεβαίνω) θα έχει υποστεί μια μαγική μεταμόρφωση. Το ύφος του καταδρομέα εκλάπη από τα πνεύματα του βουνού και έχει αντικατασταθεί από ύφος αφυδατωμένου Ιταλού αιχμαλώτου πολέμου μετά την πολιορκία του Τομπρούκ. Φυσικά δεν θα προλάβω να του πω ότι δεν χρειαζόταν να πάει του σκοτωμού διότι βιάζεται να μοιραστεί την απογοήτευσή του για τον προορισμό: "Η δρακόλιμνη ήταν απογοητευτική, δεν ήταν όπως την περίμενα και τα δρακάκια τα περίμενα μεγαλύτερα". Θα τον αφήσω με ένα χαμόγελο μα λίγο παρακάτω θα συναντήσω κι άλλη ομάδα πεζοπόρων της πρώτης φοράς. Παρά την απογοήτευση οι καλοί τρόποι δεν τους αφήνουν κι έτσι θα μας απευθύνουν ένα συμπονετικό "κρίμα στον κόπο σας παιδιά". Εφόσον έχω ξανακάνει την ίδια βόλτα είμαι δικαιούχος επιπρόσθετης συμπόνιας, οπότε ο δεύτερος της παρέας θα μου πει "χαρά στο κουράγιο σου που το έκανες και το ξανακάνεις".  Ήδη καταριέμαι την τύχη μου και προσπαθώ να τονώσω το ηθικό του φίλου που έφερα για πρώτη φορά στο βουνό. 

Φίλε πεζοπόρε που έτυχε να περάσεις τις διακοπές σου στα Ζαγόρια και θεώρησες καλή ιδέα να ανέβεις μια βόλτα στην δρακόλιμνη (και καλά έκανες). Οι οδηγίες που θα ακολουθήσουν είναι για σένα διότι αρρωσταίνω στην σκέψη ότι θα γυρίσεις στην Αθήνα και θα περιγράφεις το αγαπημένο μου βουνό σαν το πιο αφιλόξενο και υπερτιμημένο μέρος στη γη:

1. Πεζοπορία:  Μην ξεγελιέσαι από τις τρεισήμισι ώρες που είναι η διαδρομή. Στο βουνό δεν λέει τίποτε το ότι έχεις πάει από το Παγκράτι στην Καλλιθέα με τα πόδια τότε που είχαν απεργία τα ταξί. Έχεις ανώμαλο έδαφος και σημαντική υψομετρική διαφορά, συνεπώς σκέψου το σοβαρά κι αν ακόμα πιστεύεις πως αξίζει τον κόπο η φωτογραφία που θα βγάλεις για το facebook φρόντισε τουλάχιστον να μην πας του σκοτωμού. 

2. Προσδοκίες: Ναι, ξέρω πως είδες εκείνη την τέλεια φωτογραφία με το καταπράσινο χορτάρι γύρω από την λίμνη και το χιόνι δεξιά και αριστερά της. Εφόσον όμως αποφάσισες να ανέβεις στο βουνό τέλη Ιουλίου προσπάθησε να μην απογοητευτείς ιδιαίτερα που το χορτάρι δεν είναι και τόσο καταπράσινο και που δεν υπάρχει δείγμα από χιόνι. Δεν έβαλα τα γέλια μόνο και μόνο γιατί σεβάστηκα την κούρασή σου, στο λέω τώρα εκ των υστέρων, μα θυμήσου πως μιλάμε για μεσογειακό βουνό και μάλιστα με το ζόρι λίγο πάνω από τα 2000 μέτρα. Εάν θέλεις χιόνι μπορείς να περάσεις μέσα-τέλη Μαΐου. 

3. Τα δρακάκια: Παρά τους σχετικούς μύθους πρόκειται για αλπικούς τρίτωνες. Δεν ξέρω πόσο μεγάλα περίμενες να είναι αλλά αν περίμενες κάτι τέτοιο άργησες μερικές δεκάδες εκατομμύρια χρόνια. Για την ακρίβεια, τα μεγάλα αμφίβια εξαφανίστηκαν με ελάχιστες εξαιρέσεις πριν ακόμα κι από τους δεινόσαυρους. Μάθε να τα εκτιμάς λοιπόν γι αυτό που είναι: μικρά χαριτωμένα ζωάκια που κολυμπάνε αστεία και τα οποία δεν θα έχεις την ευκαιρία να ξαναδείς αλλού, γιατί στην Ελλάδα ζούνε μόνο σε ορισμένες λίμνες της αλπικής ζώνης. 

--------------------------------------------------------------------------------
Καλό χειμώνα να έχουμε!

Της πλατείας μου η σημαία (τα όρια της πλατείας)

Μπορεί η σύγχρονη πλατεία να έχει τις καταβολές της στην αρχαία ή τη μεσαιωνική αγορά, το σημείο δηλαδή που χτυπούσε η καρδιά της πόλης, μα έκτοτε έχει κυλήσει πολύ νερό στο αυλάκι. Η πλατεία ενός  χωριού ίσως να εκπληρώνει ακόμη αυτή την λειτουργία μα όχι αυτή της μητρόπολης. Η μορφολογία της δεν έχει αλλάξει και πολύ, εξακολουθεί να είναι ένας μεγάλος ανοιχτός χώρος που συγκεντρώνει γύρω του επιβλητικά δημόσια κτίρια και μνημεία που διαλαλούν την ισχύ και τον πλούτο (ή την απουσία τους) της κοινότητας στα ίδια τα μέλη της αλλά και στους εκτός. Αυτό που έχει αλλάξει είναι η κλίμακα. Η ισχύς που προβάλλεται στην κεντρική πλατεία δεν είναι πια αυτή του τοπικού βαρώνου, μα αυτή του σύγχρονου βιομηχανοποιημένου κράτους. Ούτε ο ρόλος μα ούτε κι ο συμβολισμός της πλατείας είναι ο ίδιος μετά από αυτή τη μετάβαση. 

Η πλατεία είναι πλέον καταδικασμένη να είναι και να μην είναι το κέντρο της πολιτικής ζωής την ίδια στιγμή. Εξακολουθεί μεν να αποτελεί τον κύριο δημόσιο χώρο που μπορούν να βρεθούν οι πολίτες, μα από την άλλη δεν αποτελεί παρά μόνο ένα μικρό μέρος του εθνικού πολιτικού χώρου. Η όψη της σύγχρονης πλατείας κρύβει δύο πολύ διαφορετικούς κινδύνους. Αφενός μεν το άτομο, ως μονάδα, συνθλίβεται από το βάρος της έκτασης του χώρου και των συμβολισμών ισχύος που τον περιβάλλουν και ενισχύεται η αίσθηση ανημποριάς του. Αφετέρου, το άτομο εάν καταφέρει μαζί με άλλους να γεμίσει αυτόν τον χώρο κινδυνεύει να νιώσει ανίκητο, χωρίς όμως να είναι, αγνοώντας πως ο χώρος δεν εκπληρώνει πια την παλιά του λειτουργία μα αποτελεί μικρό μέρος μόνο μιας κατά πολύ ευρύτερης πολιτικής κοινότητας. Μπορεί λοιπόν η πλατεία να ανακτήσει την αρχική της λειτουργία ή -όπως ετέθη και στην πρόσκληση για το αφιέρωμα- "να επιστρέψει η δημοκρατία στις ρίζες της;"

Νομίζω έχω ήδη προδιαθέσει για την αρνητική απάντηση που θα δώσω. Δεν πιστεύω πως με το κίνημα των αγανακτισμένων επιστρέφει η δημοκρατία στον χώρο της. Αφενός μεν γιατί η πλατεία δεν είναι πια ο χώρος της κατ' αποκλειστικότητα. Καλές είναι οι φαντασιώσεις αμεσοδημοκρατίας και συνελεύσεων για όσο κρατάνε , μα δεν μπορούν να κρατήσουν για πάντα ούτε να συμπεριλάβουν όλον τον πληθυσμό. Διάφορες προσπάθειες ξεκίνησαν έτσι μα δεν γνωρίζω καμία που να δούλεψε σε μεγάλη κλίμακα (θυμόμαστε που κατέληξαν τα σοβιέτ και η κομμούνα φαντάζομαι). Είναι άλλο πράγμα να προσπαθήσεις να τρέξεις αμεσοδημοκρατικά μια κατάληψη κτιρίου ή μια παρέμβαση για το πάρκο της γειτονιάς κι άλλο ένα σύγχρονο κράτος. 

Δεύτερο και συναφές, το αίτημα για "πραγματική δημοκρατία" είναι αρκετά ασαφές ώστε να το ερμηνεύει καθένας όπως θέλει. Είναι ένα αίτημα που θα είχε κάποιο νόημα εάν υπήρχαν ενδείξεις αλλαγής πολιτικής νοοτροπίας στην κοινωνία, πράγμα που φοβάμαι πως δεν έχει καμία σχέση με την πραγματικότητα. Δεν μπορώ να πιστέψω πως οι νοικοκυραίοι που φωνάζουν ζητώντας την ησυχία τους και τσουβαλιάζουνε όλον τον πολιτικό κόσμο (και χειροκροτούνται γι αυτό) έχουνε πραγματικά αλλάξει νοοτροπία. Όταν ανέχεσαι και στηρίζεις μια κουτσουρεμένη δημοκρατία επί τριάντα χρόνια και αγανακτείς μόλις σου βάλουν παραπάνω χέρι αυτοί που μέχρι εχτές ψήφιζες, μπορώ μεν να σου δώσω τον πόντο επειδή επιτέλους αποφάσισες να αντιδράσεις μα μην περιμένεις να θεωρήσω πως οι φωνές σου σηματοδοτούν ειλικρινή επιθυμία για "πραγματική δημοκρατία". Για να προλάβω τις κατηγορίες ότι με τη σειρά μου τσουβαλιάζω αυτό το "ετερόκλητο πλήθος κτλ" σας θυμίζω τα ποσοστά που γράφουν τα δύο κόμματα εξουσίας τις τελευταίες δεκαετίες και το ποιοι προηγούνται στις τελευταίες δημοσκοπήσεις. 

ΥΓ. Έκανα κάθε προσπάθεια να βγάζει νόημα η ανάρτηση μα την έχω γράψει υπό το κράτος εξουθένωσης κι επιφυλάσσομαι να την διορθώσω μόλις είμαι πιο ξεκούραστος. Απολογίες αν έχω ασάφειες. 

DISCLAIMER: Δεν αναφέρεται η παρούσα στο εάν το κίνημα των αγανακτισμένων μπορεί να έχει ή όχι αποτέλεσμα γενικά και αόριστα. Είναι όλα ανοιχτά και μπορεί να βγει κάπου (για καλό ή για κακό) ή και πουθενά. Αυτό στο οποίο αναφέρομαι είναι στο αν σηματοδοτεί "επιστροφή της δημοκρατίας στις ρίζες της" ή είναι απλώς η αντανακλαστική αντίδραση μιας κοινωνίας που δεν αλλάζει προς αυτήν την κατεύθυνση αλλά ζητάει επιστροφή στο status quo ante. 

----------------------------

Η παρούσα είναι μέρος του δι-ιστολογικού αφιερώματος "η δημοκρατία στις πλατείες" στο οποίο συμμετέχουν τα ακόλουθα ιστολόγια: βιβλιοθηκάριος, silent, ψαροκόκαλο, renata, krot, κυνοκέφαλοι, ιχνηλασίες, happy hour, rubies and clouds, κουπέπκια, δύτης, roadartist, μπαμπάκης, niemandsrose, potepote, riski, η ζωή στην καταραμένη νήσο, butterfly's world, τσαλαπετεινός

Morning encounters

Φαίνεται πως από την πρώτη ανάρτηση, το ιστολόγιο ετούτο είναι καταδικασμένο να ασχολείται με τρωκτικά μια φορά τον χρόνο. Κι αφού τα δύο είδη σκίουρων που συναντώνται στο νησί μας τα έχω ήδη καλύψει, σήμερα θα γνωρίσουμε έναν μικροσκοπικό τους συγγενή που συνάντησα στην πρωινή βόλτα. Χωρίς να παίρνω κι όρκο πρόκειται μάλλον για ποντικό του δάσους, αν και προτιμά κυρίως τους φράχτες από θάμνους (στα μέρη μου τα λέγαμε όχτους νομίζω). Εγώ τον συνάντησα στο μονοπάτι δίπλα από το union canal κοντά σε έναν τέτοιον φράχτη. Με το που τον αντίκρισα σκέφτηκα τους αστεϊσμούς που κάναμε με έναν φίλο περπατώντας δίπλα στο ποταμάκι του Εδιμβούργου (το οποίο περνάει μέσα από την πόλη) για το τι δικαιολογίες θα είχανε βρεθεί στην Ελλάδα για να κοπούν τα δέντρα και να μπαζωθεί το ρέμα. Μια από αυτές που είχαμε συμπεριλάβει στη λίστα ήτανε το "κι αυτά τα δέντρα, σκέτη βρωμιά είναι, μαζεύουνε ποντίκια". Πηγή έμπνευσης για τα σχετικά επιχειρήματα δεν θα μπορούσε να είναι άλλος από τον αντιδήμαρχο με το πριόνι που ήδη από το 2007 μας είχε προειδοποιήσει για τους κινδύνους που εγκυμονεί η ανεξέλεγκτη βλάστηση. Αν μη τι άλλο θα πρέπει να αισθάνεται δικαιωμένος. εν πάσει περιπτώσει, στην πρώτη φωτογραφία είναι ο ποντικομικρούλης που λέγαμε και στην δεύτερη είναι πάλι ο ίδιος μόνο που έχω προσθέσει κι ένα κέρμα για κλίμακα. Στην τρίτη φωτογραφία ένας εναγκαλισμός που φοβάμαι πως δεν ήτανε ιδιαίτερα φιλικός. Καλημέρα. 

Ευθυνολόγιο αριστεράς

Επειδή τόσες μέρες που γίνεται το τζέρτζελο στις πλατείες κάθομαι φρόνιμος στη γωνίτσα μου, κι επειδή  δε μου βγαίνει να κάτσω να γράψω ένα κατεβατό νααααα με τις απόψεις μου όταν έχω βρει ένα σωρό κείμενα στη μπλογκόσφαιρα με τα οποία να συμφωνώ περισσότερο ή λιγότερο (ή καθόλου), αποφάσισα να συγκεντρώσω την εμπειρία μου από τις σχετικές συζητήσεις σε μια σειρά (κομψών) διαγραμμάτων. Προφανώς η θεματολογία είναι εν προκειμένω η σχετιζόμενη με τους αγανακτισμένους αλλά τα διαγράμματα μπορούν να αναπροσαρμοστούν ώστε να ανταποκρίνονται σε κάθε περίπτωση που ενδεχομένως απασχολεί την επικαιρότητα. 

Το πρώτο σχήμα καλύπτει την τρέχουσα φάση, όσο ακόμα δεν φαίνεται κάτι ξεκάθαρα και όλα τα ενδεχόμενα είναι ανοιχτά. Το δεύτερο σχήμα χωρίζεται σε δύο υποπεριπτώσεις αναλόγως της έκβασης του κινήματος των "αγανακτισμένων". Προσοχή στα χρώματα, το ροζουλί-κοκκινωπό αφορά στις ευθύνες της αριστεράς εάν δείξει επιφυλακτικότητα και το ξεπλυμενί πράσινο αν συμμετάσχει. Η μαγεία είναι πως δεδομένου πως οι διάφοροι αριστεροί έχουν προς το παρόν και τις δύο αντιδράσεις, η αριστερά σαν όρος-ομπρέλα πιθανότατα θα τα ακούσει όλα τα παρακάτω ενώ οι επιμέρους αριστεροί σαν άτομα πιθανότατα θα εισπράξουν μόνο ό,τι τους αντιστοιχεί. 

(*) Με το "αίσιο" εννοούμε αν το κίνημα των αγανακτισμένων πετύχει όλους ή μέρος των εκπεφρασμένων στόχων του, των όποιων στόχων του δλδ "πτώση της κυβέρνησης", "έξω οι κλέφτες",  "περισσότερη δημοκρατία", "έξω από το μνημόνιο", "να οριοθετηθεί η ΑΟΖ" (αμε το είδαμε κι αυτό κάπου) κτλ. Επειδή οι περισσότεροι απ'αυτούς είναι αφηρημένοι και δεν έχουμε την παραμικρή ιδέα για το μετά είμαστε στη σφαίρα του φαντασιακού και δεν θα ρισκάρω υποθέσεις. Υποθέτω όμως πως αν βγει κάτι καλό θα το καταλάβουμε. Όπως θα το καταλάβουμε (ευκολότερα) κι αν ξεφουσκώσει ή ακόμα κι αν βγει κάτι κακό (στην πιο ακραία περίπτωση, αν το αυγό που νομίζαμε/ελπίζαμε ότι έκρυβε κάτι χαριτωμένο σκάσει και τελικά βγει κάτι όχι και τόσο χαριτωμένο).  

(1) Κρεμάλα δεν προσέθεσα στο σχηματάκι, παράλειψή μου, απ' ό,τι είδα όμως κυκλοφορούν πολλές εσχάτως στο σύνταγμα, οπότε φωτογραφίστε μια από εκεί και παίξτε το παιχνίδι. 

------------------------------------------------------------------------

Η παρούσα είναι μια θεωρητική άσκηση για να δούμε πως η αριστερά ως όρος - σούπα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να νοηματοδοτήσουμε τη συμπεριφορά των γύρω μας που έχουμε χαρτογραφήσει ως ανήκοντες στον χώρο. Ο καθένας μας έχει διαφορετικές προσλαμβάνουσες και εμπειρίες κι επίσης διαφορετική ψυχοσύνθεση και δεν είναι απαραίτητο όλα αυτά να στηρίζονται σε κάποια περισπούδαστη ανάλυση για το τι αποτελεί "γνήσια αριστερή θέση". Συνεπώς, εάν διαφωνείτε με την επιφυλακτικότητα του Latecomer για αυτά που συμβαίνουν στις μέρες μας, παρακαλώ αφήστε την αριστερά έξω απ' αυτό, αυτή ούτως ή άλλως εκ των υστέρων θα φταίει ό,τι κι αν γίνει :)

Σκωτικά εκλογικά μεθεόρτια

Εχτές όπως πολλοί ήδη γνωρίζετε βγήκανε τα αποτελέσματα των ας πούμε αυτοδιοικητικών εκλογών στο νησί μας. Πριν περάσω στον σχολιασμό, δύο κουβέντες για το εκλογικό σύστημα επιβάλλονται. Σε όλο το Ηνωμένο Βασίλειο είχαμε εκλογές με τη διαφορά πως η Ουαλία, η Σκωτία και η Βόρειος Ιρλανδία ψηφίζανε εκτός από τοπικά συμβούλια και για τα τοπικά κοινοβούλια τα οποία έχουν αποκτήσει με το περίφημο devolution. Εδώ βρίσκεται ένα από τα παράδοξα της βρετανικής πολιτικής σκηνής. Οι Άγγλοι δεν διαθέτουν τοπικό κοινοβούλιο και γι' αυτούς οι αποφάσεις λαμβάνονται αποκλειστικά από το Westminster, το οποίο όμως είναι το εθνικό κοινοβούλιο ολόκληρης της Βρετανίας. Συνεπώς οι Άγγλοι προχτές ψηφίσανε μόνο για τα τοπικά συμβούλια. Αυτός ο διακανονισμός έχει το παράδοξο αποτέλεσμα βουλευτές εκλεγμένοι στη Σκωτία να ψηφίζουνε στο βρετανικό κοινοβούλιο για νόμους που θα εφαρμοστούνε μόνο στην Αγγλία και για τους ίδιους δεν θα έχουνε κανένα πολιτικό κόστος μιας και όπως λέγαμε και στον στρατό τη Σκωτία "δεν την πιάνουνε". Έτσι το 2004 ένα νομοσχέδιο για τα δίδακτρα των πανεπιστημίων πέρασε στην βρετανική βουλή μόνο με την υποστήριξη των Σκωτσέζων εργατικών, οι οποίοι το υπερψηφίσαν εκ του ασφαλούς, μιας και η παιδεία είναι από τους τομείς που έχουνε αποκεντρωθεί και στην Σκωτία βρίσκεται στην αρμοδιότητα του εδώ κοινοβουλίου. Βέβαια οι Άγγλοι μπορούνε να πάρουνε το αίμα τους πίσω κάθε φορά που γίνονται εθνικές εκλογές μιας και είναι πολύ περισσότεροι από τους υπόλοιπους. Έτσι μπορούνε να βγάλουνε κυβέρνηση συντηρητικών για ολόκληρη τη Βρετανία τη στιγμή που η Σκωτία στις τελευταίες εκλογές έστειλε στο Westminster μόλις έναν συντηρητικό βουλευτή από τις 59 έδρες που της αναλογούν.

Οι εκλογές γενικά στη Μεγάλη Βρετανία: Δεν αποτέλεσαν καμία ιδιαίτερη έκπληξη. Στην Αγγλία οι συντηρητικοί μείνανε σταθεροί, οι εργατικοί ανέβηκαν και οι LibDems όπως ήτανε φυσικό κι επόμενο κατακρημνίστηκαν (αποτελέσματα για Αγγλία εδώ). Οι LibDems του Clegg πιάσανε τα χαμηλότερα ποσοστά από ιδρύσεώς τους και ο Clegg δήλωσε πως κατηγορήθηκαν για τις περικοπές της συγκυβέρνησής τους με τους συντηρητικούς. Προσωπικά δε νομίζω να ξαφνιάστηκε. Άλλωστε ο ψηφοφόρος των συντηρητικών ξέρει τι να περιμένει από το κόμμα που υποστηρίζει. Οι ψηφοφόροι των LibDems νομίζω πως θα νιώσανε κάπως βλάκες (εφόσον δεν μπόρεσαν να διδαχτούνε από την χρόνια παρόμοια πάθηση των Ελλήνων ομολόγων τους) που ψηφίσανε ένα κόμμα που δήλωνε προεκλογικά πως θα αντισταθεί σε περικοπές μόνο και μόνο για να το δούνε να τις εφαρμόζει μαζί με τους συντηρητικούς.

Οι εκλογές στη Σκωτία: Αν και τα αποτελέσματα ήτανε αναμενόμενα ως προς την πτώση των LibDems και στη Σκωτία, οι εκλογές αυτές φέρανε τα ίσα ανάποδα εδώ στον Βορρά. Οι εκλογές μας λοιπόν είχανε 2 μεγάλους χαμένους έναν μεγάλο κι έναν μικρό κερδισμένο και έναν που ούτως ή άλλως στην Σκωτία είναι "τι είχαμε τι χάσαμε". Σημειώνουμε πως το Σκωτικό κοινοβούλιο έχει 129 έδρες (πλειοψηφία στις 65). Τα αποτελέσματα βρίσκονται εδώ.

α) οι χαμένοι: Ο αναμενόμενος χαμένος είναι οι LibDems που μπορέσανε να κρατήσουνε μόνο τα δύο νησιωτικά συμπλέγματα των Shettland και Orkney. Από τις 17 έδρες που είχανε στη βουλή του 2007 μείνανε με 5 στο καινούργιο κοινοβούλιο. Ο επικεφαλής τους, Tavish Scott, παραιτήθηκε μετά τα αποτελέσματα αφού άφησε και μια μπηχτή προς την κεντρική ηγεσία του κόμματος πως "χρειάζεται να αλλάξουνε κατεύθυνση". Ο μη αναμενόμενος χαμένος ήτανε οι Εργατικοί. Οι 37 έδρες τους στο κοινοβούλιο υπολείπονται κατά 7 αυτών που είχανε στο προηγούμενο. Όχι μόνο δεν καταφέρανε να εξαργυρώσουνε τη δυσαρέσκεια για την κυβέρνηση μα χάσανε κιόλας το κάστρο της Γλασκώβης την οποία κρατούσανε από το 1999. Και ο δικός τους επικεφαλής δήλωσε πως θα παραιτηθεί το φθινόπωρο. 

β) οι κερδισμένοι: Ο μεγάλος κερδισμένος των εκλογών είναι το εθνικιστικό κόμμα SNP. Είναι αυτοί που καρπώθηκαν τις απώλειες και των τριών άλλων κομμάτων. Συγκεντρώσανε λοιπόν 69 έδρες, 23 παραπάνω από αυτές που κρατούσανε στην προηγούμενη βουλή. Στο κοινοβούλιο του 2007 σχηματίζανε κυβέρνηση μειοψηφίας με αποτέλεσμα να μην μπορέσουν να εφαρμόσουνε το παλιό τους σχέδιο για δημοψήφισμα με το ερώτημα της απόσχισης από το Ηνωμένο Βασίλειο. Πλέον έχουνε την πρώτη στην ιστορία του Σκωτικού κοινοβουλίου απόλυτη πλειοψηφία και όπως όλα δείχνουν θα πάνε για το δημοψήφισμα. Το αποτέλεσμα δίκαια μπορεί να χαρακτηριστεί ιστορικό γιατί για πρώτη φορά στην ιστορία του το SNP κατάφερε να κερδίσει τα μεγάλα αστικά κέντρα της Γλασκώβης και του Εδιμβούργου. Με το SNP και το δημοψήφισμα και το που πάμε θα ξανασχοληθώ παρακάτω. Ο δεύτερος κερδισμένος είναι οι Πράσινοι που κατορθώσανε να βγάλουνε δύο έδρες.

γ) ο "τι είχαμε τι χάσαμε": Φτάσαμε και στο αγαπημένο μου κομμάτι στην πολιτική σκηνή της Σκωτίας που δεν είναι άλλο από την (για τους ίδιους) τραγωδία των συντηρητικών. Καταφέρανε να χάσουνε μόλις 5 έδρες σε σχέση με το προηγούμενο κοινοβούλιο κι έτσι έχουνε πλέον 15 βουλευτές στο Holyrood. Η επικεφαλής τους λοιπόν δήλωσε πως απόλαυσε πολύ την προεκλογική εκστρατεία και πως η απήχηση των συντηρητικών είναι σταθερή. Προσωπικά η αντίδρασή της μου θύμισε την ανακούφιση του Συνασπισμού κάθε φορά που καταφέρνει να μπει στην ελληνική βουλή. Βέβαια με την πολιτική τους πλατφόρμα δεν θα πηγαίνανε και πολύ μακριά ούτως ή άλλως μιας και ήταν το μόνο κόμμα που ζητούσε την επαναφορά διδάκτρων, την επαναφορά του κόστους συνταγογράφησης φαρμάκων και την κατασκευή πυρηνικών αντιδραστήρων. Σημειώνουμε εδώ πως για το ζήτημα των διδάκτρων (σε προπτυχιακό επίπεδο) αυτά καλύπτονται από την κυβέρνηση της Σκωτίας για πολίτες της Σκωτίας (όχι όμως και της Αγγλίας) και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. 

Το SNP και το δημοψήφισμα: το SNP είναι ένα κάπως ιδιαίτερο μίγμα αποσχιστικού εθνικισμού και σοσιαλδημοκρατίας, χαρακτήρα που απέκτησε όταν την ηγεσία του είχε ο τρέχων επικεφαλής Αlex Salmond. Για μια ενδιαφέρουσα ιστορία του δείτε εδώ. Η σοσιαλδημοκρατική ατζέντα του SNP του επέτρεψε να χτυπήσει τους εργατικούς ως αξιόπιστη εναλλακτική στους συντηρητικούς. Ειδικά σε ζητήματα δωρεάν παιδείας και υγείας βρίσκεται κατά την άποψή μου πιο αριστερά από τους εργατικούς (όχι ότι είναι και κανένα μεγάλο κατόρθωμα). Τώρα σχετικά με το δημοψήφισμα, τα διλήμματα που το ακολουθούν τα έχω σχολιάσει παλιότερα εδώ. To SNP έχει μεν ήδη αρχίζει να πιέζει για εκχώρηση περισσότερων αρμοδιοτήτων την κεντρική κυβέρνηση, μα το αποτέλεσμα ενός δημοψηφίσματος κάθε άλλο παρά προδιαγεγραμμένο είναι. Κοινώς, το SNP δεν κέρδισε τις εκλογές επειδή οι Σκωτσέζοι αποφάσισαν πως θέλουν δημοψήφισμα. Οι Σκωτσέζοι εκλέξανε το SNP γιατί ήτανε ευχαριστημένοι με το πως τους κυβέρνησε (αν και σε κυβέρνηση μειοψηφίας) ή απλά επειδή θεωρούνε πως μπορούνε να εμπιστευτούνε περισσότερο αυτό το κόμμα από τα υπόλοιπα στο παζάρεμα με το Westminster. Το τι θα ψηφίσουνε στο δημοψήφισμα δεν προδιαγράφεται από αυτήν τους την επιλογή, αν και πλέον θα έχουμε την δυνατότητα να μάθουμε τι πιστεύουν αντί να κάνουμε εικασίες.

Συγκριτικά αποτελέσματα των εκλογών του 2007 με αυτές του 2011. Οι εικόνες έχουν παρθεί από εδώ κι εδώ και διατίθενται με πιστοποιητικό Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0.

Η θεία Α.

Έχω αρκετούς λόγους να θυμάμαι τη θεία Α. Αφενός μεν πέρασε μερικά χρόνια μαζί μας νταντεύοντας εμένα και τον μικρότερο αδερφό μου, κυρίως βέβαια τον δεύτερο (όχι γιατί ήμουν ωριμότερος, μα γιατί έτυχε να πάω στο νηπιαγωγείο νωρίτερα). Αφετέρου είναι που απ' αυτήν άκουσα τα πρώτα παραμύθια μου μιας και οι γιαγιάδες βρισκότανε στο χωριό. Της χρωστάω λοιπόν τις ιστορίες με τον γκιώνη και τον πρωτομάστορα, ίσως κι άλλες που πια έχουνε ξεθωριάσει. Τέλος της χρωστάω και την αγάπη μου για τον καφέ, μιας και στα κρυφά με είχε αφήσει να δοκιμάσω λίγο ελληνικό με μπόλικο γάλα γύρω στα τέσσερα-πέντε μου. Μετά γύρισε στο χωριό και πέρασε εκεί την υπόλοιπη ζωή της μόνη. Στην παιδικά αδιάκριτη ερώτησή μου για το που είναι ο άντρας της μου είχε απαντήσει πως είχε χωρίσει.

Έμενε σε ένα από τα σπίτια του παλιού μαχαλά (τέσσερα ήτανε μαζί με το δικό μας) που προ υδρεύσεως ήτανε βολικά κοντά στην βρύση, μα κατόπιν υδρεύσεως εγκαταλείφθηκαν σταδιακά για άλλα, με πρόσβαση στον δρόμο. Το σπίτι της, μια μονοκατοικία (με πλάκα κι όχι σκεπή) ήτανε ακριβώς μπροστά στο μονοπάτι των εξερευνήσεων των χριστουγεννοπασχαλιατικοκαλοκαιρινών διακοπών και το αυλάκι που διέσχιζε την αυλή της ιδανικό μέρος για να δοκιμάσεις εκ του ασφαλούς την πλοϊμότητα καρυδότσουφλων μόλις κάποιος αποφάσιζε να ποτίσει και "άφηνε το νερό". Συνήθως ήτανε είτε στην αυλή της είτε στην κουζίνα, στην οποίαν είχε και το κρεβάτι της, απ' όπου μας καλούσε να πάμε για ένα γλυκό κυδώνι (πρόσκληση την οποίαν δε δεχόμαστε πάντα). Το σπίτι όμως είχε κι άλλα δύο δωμάτια, των οποίων τα παντζούρια ήτανε μονίμως κλειστά και τα οποία είχανε αυτή τη δροσιά του σπηλαίου. Τα παλιακά τους έπιπλα και οι ασπρόμαυρες φωτογραφίες στον τοίχο δεν μου κάνανε τόση εντύπωση όση η μυστηριακή τους σκοτεινιά. Κι εκεί επάνω στην τραπεζαρία, μια κορνίζα με τον αδερφό μου στα μικράτα του και τη θεία να την ανασηκώνει τρυφερά και να μας διηγείται κάτι σχετικό.

Τα χρόνια περάσανε, οι γέροι φεύγανε ένας ένας, η παλιά γειτονιά είχε πια αδειάσει και μεις είχαμε πια μεγαλώσει οπότε δεν περνούσαμε όλη τη μέρα αλωνίζοντας τα μονοπάτια. Σαν τύχαινε να περνώ από εκεί, στο κάλεσμα από το παράθυρο της κουζίνας απαντούσα ένα αόριστο "γειά σου θείτσα" κι επιτάχυνα. Οι επισκέψεις είχανε πάρει τον χαρακτήρα της υποχρέωσης, όπως συχνά γίνεται σε κείνη την ηλικία που λέμε εφηβεία και στην οποίαν εμφανίζονται τα πρώτα δείγματα της κυνικής αυτοπεποίθησης που μας χαρακτηρίζει ακόμα, στη μέση πια της φθίνουσας νιότης. Αυτά όμως στις διακοπές. Διότι όλον τον υπόλοιπο καιρό, που ήτανε κι ο περισσότερος, από την αυλή της μπορούσε μόνο να δει μερικά ερειπωμένα σπίτια και την περίφημη μουντίλα της περιοχής μας.

Την τελευταία φορά που την είδα, ήταν στο σπίτι της κόρης της στην πόλη. Κάτι μου είπε κλαίγοντας, που πια δεν το θυμάμαι ίσως επειδή μου φάνηκε χαρακτηριστικά γεροντικό. Κάθησα μερική ώρα μαζί της, άρθρωσα μια-δυο συγκαταβατικές κουβέντες και βγήκα στην αυλή να καπνίσω. Η συγκατάβαση αυτή, αν και ακόμα με ενοχλεί, νομίζω είναι οικεία σε πολλούς: είναι η συγκατάβαση με την οποία το μεσημέρι κοιτάζει το λυκόφως έχοντας ξορκίσει ή πιστεύοντας πως έχει ξορκίσει το memento mori.

Ακόμη περνώ που και που από εκείνο το παλιό μονοπάτι όταν βρίσκομαι στο χωριό. Είναι από μια άποψη η μονομαχία μου με τον χρόνο. Εκτός από την εντροπία ο χρόνος έχει σύμμαχο και τη φύση στις περιπτώσεις των ορεινών χωριών. Κι έτσι κάθε φορά περνάω από τα ίδια μέρη προσπαθώντας να θυμηθώ πως ήτανε πριν τα καλύψει η βλάστηση, από τα ίδια σπίτια προσπαθώντας να θυμηθώ πως ήτανε πριν πέσουνε, από τα ίδια μονοπάτια μέχρι να τα βρω κλειστά.

Το σπίτι της θείας Α. δεν έχει φυσικά ακόμα πέσει, ήτανε πολύ καινούργιο γι' αυτό. Στις γλάστρες όμως έχουνε φυτρώσει αγριόχορτα και τα παντζούρια πια είναι όλα σφαλιστά, ακόμα και της κουζίνας. Ένας κισσός έχει εισχωρήσει μέσα στο παράθυρο της τραπεζαρίας, και από το σπασμένο τζάμι της πόρτας φαίνονται μερικά αναρριχητικά που έχουν φυτρώσει στο εσωτερικό. Τα χελιδόνια δεν έχουν ξανάρθει, μου είχαν πει πως ήρθανε στο δικό μας σπίτι που βλέπει ακόμα ανθρώπους μα δεν μπορώ να ξέρω αν είναι τα ίδια. Τελευταία φορά βρέθηκα εκεί πέρυσι τα Χριστούγεννα, πηγαίνοντας να βρω τους γάλανθους που επισκεπτόμουνα κάθε χρόνο. Βρήκα το μονοπάτι κλειστό λίγα μέτρα πιο κάτω και -πριν γυρίσω πίσω- μπήκα για λίγο στην αυλή της θείας. Έκατσα να κοιτάζω τη βροχή και είπα μερικά λόγια στη θεία, απ' αυτά που λες καμιά φορά στους νεκρούς γνωρίζοντας μεν πως δεν θα σ' ακούσουν αλλά που νιώθεις την ανάγκη να τα πεις, ακόμα κι αν είναι μόνο για να δείξεις στον εαυτό σου πως θυμάσαι. Θυμάσαι τη φωτογραφία που μάλλον είναι ακόμα στην τραπεζαρία και μια όμοιά της είδες σε ένα οικογενειακό άλμπουμ πρόσφατα. Θυμάσαι το Γκιώνη που φάγανε οι λύκοι κι ο αδερφός του έγινε νυχτοπούλι. Θυμάσαι ακόμα και τις καραμέλες σε σχήμα κομματιού πορτοκαλιού. Αυτό που όμως δεν μπορείς να θυμηθείς όση ώρα γράφεις αυτήν την ανάρτηση είναι η κηδεία της. Είχες πάει άραγε ή μήπως είχες απλώς ακούσει από την άλλη άκρη του τηλεφώνου ένα "πέθανε η θεία Α";

Δυστυχώς στο φωτογραφικό μου αρχείο δεν βρήκα πολλές σχετικές φωτογραφίες. Η συγκεκριμένη τραβήχτηκε την εποχή που αναφέρεται στην τελευταία παράγραφο λίγα βήματα πάνω από το σπίτι της θείας Α.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------
Την συγκεκριμένη ιστορία μου θύμισε αυτή η ανάρτηση του Γ. Κατσαμάκη στον οποίον έφτασα μέσω niemandsrose.

Η τρισχιλιετής ιστορία και η μεσαιωνική Ήπειρος Ι

Τη συγκεκριμένη ανάρτηση τη σκεφτόμουνα από όταν είδα το "1821" αλλά συνεχώς την ανέβαλλα κυρίως επειδή απαιτούσε να ανατρέξω σε πηγές και δεν προλάβαινα. Έλα όμως που το Jungle Report ανέβασε αυτά τα υπέροχα αποσπασματάκια του Ι.Θ. Κακριδή για την νεοελληνική παράδοση και τους αρχαίους Έλληνες. Τα αποσπάσματα κατά τη γνώμη μου είναι ενδεικτικά αυτού που έχουμε αναφέρει και σε άλλες αναρτήσεις ως "ιστορικά προσδιορισμένο χαρακτήρα της εθνικής συνείδησης". Εάν λοιπόν λάβουμε σαν βασικό στοιχείο της συνείδησης μιας κοινωνίας το πως αυτοπροσδιορίζονται τα μέλη της , τότε προφανώς η τρισχιλιετής συνέχεια του έθνους πάει περίπατο, ακριβώς επειδή η έννοια "ελληνικό  έθνος" δεν είχε κανένα νόημα ή είχε διαφορετικό απ' αυτό που προτάσσει ο εθνικισμός για ανθρώπους που ζήσανε σε άλλες εποχές [1]. Η παρούσα θα κινηθεί στην ίδια λογική μα θα πάει μερικούς αιώνες παραπίσω, για την ακρίβεια στην Ήπειρο του 13ου-15ου αιώνα. 

Η βυζαντινή περίοδος έχει κεντρική θέση στην ελληνική ιστοριογραφία επειδή προσφέρει την 'γέφυρα' που χρειάζεται προκειμένου να θεμελιωθεί η ιδέα της συνέχισης του ελληνισμού από την αρχαιότητα ως σήμερα. Εαν λοιπόν θεωρήσει κανείς πως στην Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία είχε ήδη αρχίσει να αποκρυσταλλώνεται μια ελληνική εθνική συνείδηση, τότε προσθέτεις και τα 400 χρόνια οθωμανικής "κατοχής" και το έθνος σου έχει διασωθεί με αμυχές για τρεις χιλιάδες χρόνια. Χωρίς να έχω διαβάσει εκτεταμένα Νίκο Σβορώνο, νομίζω πως υποστηρίζει την θέση πως ειδικά με την φραγκοκρατία στο Βυζαντινό χώρο έχουμε ανάπτυξη εθνικής συνείδησης. Μάλιστα με μια βόλτα στο google θα διαπιστώσετε πως αρκετά εθνικιστικά ιστολόγια επικαλούνται θριαμβευτικά τον "αριστερό Σβορώνο" σαν δικαίωση των απόψεών τους. Για μια καλή περιγραφή της ιστοριογραφίας του Σβορώνου δείτε εδώ.

Πάμε λοιπόν στην περίπτωσή μας, που θα εξετάσω με αντιπαραβολή σε ένα ντοκιμαντέρ του ΕΚΤ. Μιας και ο αναγνώστης δεν είναι υποχρεωμένος να ξέρει την σχετική ιστορία προτείνω να δείτε το ντοκιμαντέρ στο ψηφιακό αρχείο της ΕΡΤ εδώ. Την επιμέλεια των κειμένων έχει  κατά μια ελαφρά ειρωνεία της τύχης ο Φάνης Κακριδής (αν δεν απατώμαι γιος του Ι.Θ. Κακριδή που αναφέραμε παραπάνω). Εξηγούμαι για την ελαφρά ειρωνεία. Αυτή δεν έχει να κάνει με τον ίδιο τον Φ. Κακριδή αλλά με το γεγονός πως το ντοκιμαντέρ είναι στον αντίποδα αυτών των σημείων που αναφέρει το Jungle Report. Το ντοκιμαντέρ εξετάζει λοιπόν την ιστορία του 'Δεσποτάτου' της Ηπείρου [2] σαν μέρος της παραδοσιακής ιστορικής αφήγησης που επίσης συναντάμε στα εγχειρίδια της ιστορίας. Ακολούθως θα σχολιάσουμε ορισμένα από τα σημεία της αφήγησης αυτής με βάση κυρίως  τον Nicol του οποίου η μονογραφία αποτελεί μια από τις λίγες δουλειές στο θέμα [3]. 

Διάδοχα κράτη και βυζαντινή παλινόρθωση: Το ντοκιμαντέρ σωστά αναφέρει πως το Δεσποτάτο αποτέλεσε χώρο εγκατάστασης προσφύγων μετά την άλωση της Κων/πολης από τους Φράγκους το 1204. Επίσης σχεδόν σωστά αναφέρει πως στα χρόνια του Θεόδωρου "συναγωνιζόταν με την αυτοκρατορία της Νίκαιας για το ποιός θα ξαναπάρει την Πόλη από τους Φράγκους". Είναι αλήθεια πως οι ηγεμόνες της Ηπείρου αποσκοπούσαν στην παλινόρθωση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας αλλά το καίριο σημείο είναι πως η παλινόρθωση αυτή τους ενδιέφερε μόνο εφόσον γινόταν από τους ίδιους. Η επιγραφή ΜΑΔΚ (Μιχαήλ Άγγελος Δούκας Κομνηνός) που σώζεται ακόμα στο κάστρο της Άρτας σηματοδοτεί την προσπάθεια του Μιχαήλ ΙΙ της Ηπείρου να οικειοποιηθεί όλα τα ονόματα των βασιλικών οικογενειών του Βυζαντίου και να προβληθεί ως νόμιμος διεκδικητής του θρόνου. Η μονή της Βλαχέρνας στην Άρτα (όπου και οι τάφοι των Κομνηνοδουκάδων) επίσης δεν ονομάστηκε τυχαία, αλλά για να θυμίζει την ομώνυμη μονή στην Κωνσταντινούπολη. Επανέρχομαι λοιπόν στο "σχεδόν σωστά" που είπα παραπάνω. Το ντοκιμαντέρ παρουσιάζει τον αγώνα δρόμου του Δεσποτάτου και της Νίκαιας σχεδόν σαν μια ευγενή άμιλλα φιλικών κρατών που τα ένωνε ένας κοινός σκοπός. Εάν ίσχυε αυτό, μόλις ένας εκ των δύο καταλάμβανε την Κων/πολή ο άλλος θα έπρεπε να τρέξει να τον συγχαρεί και να προσχωρήσει στην παλινορθωμένη αυτοκρατορία. Κάτι τέτοιο όχι μόνο δεν  συνέβη ποτέ μα στην πραγματικότητα τα δύο κράτη ήτανε σφοδρότατα ανταγωνιστικά μεταξύ τους όπως θα δούμε παρακάτω.

Έλληνες vs Φράγκοι: Σύμφωνα με το ντοκιμαντέρ "το Δεσποτάτο γίνεται αμέσως κέντρο ελληνικής αντίστασης στους Φράγκους". Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της αντίστασης ήτανε η μάχη της Πελαγονίας το 1259. Το ενδιαφέρον με την μάχη αυτή είναι ότι από τη μια πλευρά βρίσκονταν ο ηγεμόνας της Ηπείρου Μιχαήλ ΙΙ, ο γαμπρός του, Manfred της Σικελίας (Φράγκος) και ο πρίγκηπας της Αχαϊας William of Villehardouin (κι άλλος Φράγκος!) και απέναντί τους ο στρατός της Νίκαιας, ο οποίος νίκησε στη μάχη και ανακατέλαβε και την Κωνσταντινούπολη δυο χρόνια μετά. Μόλις το 1261, βυζαντινές -πια- φρουρές εγκαθίστανται στην Άρτα και τα Γιάννενα, ο Μιχαήλ δέχεται βοήθεια από τον (Φράγκο) γαμπρό του και ανακτά τις πόλεις. Μια σημαντική παράμετρος αναφέρεται εδώ από τον Nicol σύμφωνα με τον οποίον "οι κάτοικοι [των δυο πόλεων] καλωσόρισαν την επιστροφή του Δεσπότη τους. Είχαν κάνει απολύτως ξεκάθαρο πως προτιμούσαν να κυβερνιούνται από τους δικούς τους ηγεμόνες παρά να μετατραπούν σε επαρχιώτες της παλινορθωμένης αυτοκρατορίας". (σ. 8). Μέχρι να πεθάνει, 6 χρόνια αργότερα, ο Μιχαήλ ΙΙ είχε προλάβει να ξαναβρεθεί σε εμπόλεμη κατάσταση με το Βυζάντιο άλλες δύο φορές! Ο διάδοχός του Νικηφόρος, παρότι παντρεμένος με την ανιψιά του βυζαντινού αυτοκράτορα, δεν είχε κανένα πρόβλημα να καταδικάζει την προσέγγιση του Βυζαντίου με την Ρωμαιοκαθολική εκκλησία στηριζόμενος ο ίδιος σε ένα πλέγμα συμμαχιών τόσο με το πριγκιπάτο της Αχαΐας (Φράγκοι) όσο και με τον Charles d' Anjou της Νάπολης και Σικελίας (επίσης Φράγκος). Από τα δύο αυτά ενδεικτικά παραδείγματα φαίνεται πως το Δεσποτάτο μπορεί να ήτανε μεν βυζαντινό όσον αφορά τον πολιτισμό, μα σε καμία περίπτωση εστία αντίστασης στους Φράγκους. Η πραγματικότητα είναι πως όπως κάθε φεουδαρχικό κράτος βρέθηκε και στα δύο στρατόπεδα κατά καιρούς, ανάλογα με τους υπολογισμούς των ηγεμόνων του για το ποια επιλογή θα εξυπηρετούσε καλύτερα την συνέχιση της ανεξαρτησίας τους.

Επειδή βλέπω πως η ανάρτηση βγαίνει μεγαλύτερη απ' ό,τι περίμενα κι επειδή κοντεύει χάραμα αποφάσισα να τη σπάσω σε δύο μέρη. Η συνέχεια λοιπόν σχετικά με την 'εθνική συνείδηση' του Δεσποτάτου στην επόμενη.

---------------------------------------------------------------------
[1] Η προσέγγιση αυτή βέβαια δεν μπορεί να κάμψει τις ενστάσεις όσων αντιλαμβάνονται τα έθνη ως  μια εξωιστορική πραγματικότητα ανεξαρτήτως συνείδησης των μελών τους.
[2] Το "Δεσποτάτο" είναι εντός εισαγωγικών γιατί όπως και στην περίπτωση της "Βυζαντινής Αυτοκρατορίας" ο όρος καθιερώθηκε μεταγενέστερα. Παρότι ορισμένοι από τους ηγεμόνες χρησιμοποίησαν τον τίτλο δεν ήταν ούτε κληρονομικός ούτε -απ' όσο γνωρίζω- αναφέρεται πουθενά στις ιστορικές πηγές ο όρος "δεσποτάτο". Ο Οστρογκόρσκι χρησιμοποιεί τον όρο "κράτος της Ηπείρου".
[3] Πρόκειται για το: D. Nicol, The Despotate of Epiros 1267-1479: A contribution to the history of Greece in the middle ages (Cambridge University Press: 1984). Το βιβλίο είχε παλιότερα μεταφραστεί στα ελληνικά μα είναι πλέον πολύ δυσεύρετο. Εξίσου σπάνιο είναι κι ένα σχετικό βιβλίο του Γ. Ζιάγκου του 1973 από το οποίο δυστυχώς δεν μπορώ να αντλήσω επειδή δεν το έχω εδώ.